مشاوره فردی

سوگ و از دست دادن عزیزان؛ سوگ طبیعی، سوگ پیچیده و راه کنار آمدن

سوگ و از دست دادن عزیزان؛ سوگ طبیعی، سوگ پیچیده و راه کنار آمدن
عکس: Michal Jarmoluk / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. سوگ و از دست دادن عزیزان چه حالی در ما ایجاد می‌کند؟
  2. مراحل سوگ؛ یک نقشه، نه یک برنامه‌ی ثابت
  3. آیین‌های سوگواری و فشارهای خاص خودش
  4. سوگ طبیعی یا سوگ پیچیده؟
  5. چطور در روزهای سوگ به خودمان کمک کنیم؟
  6. کنار فرد سوگوار؛ چه بگوییم و چه نگوییم
  7. کی سراغ مشاوره سوگ برویم؟
  8. سؤال‌های متداول

سوگ و از دست دادن عزیزان یکی از سخت‌ترین تجربه‌های زندگی است و واکنش ذهن و بدن به آن، از غم و بی‌قراری تا خشم و بی‌حسی، در بیشتر موارد طبیعی است. سوگ مسیر مشخص و زمان‌بندی ثابتی ندارد، اما برای بیشتر آدم‌ها با گذشت ماه‌ها شدتش کمتر می‌شود و جای خود را به دلتنگی آرام‌تری می‌دهد. گاهی هم سوگ گیر می‌کند و زندگی را متوقف می‌کند. در ادامه می‌خوانید سوگ طبیعی چه شکلی دارد، کی باید نگرانش شد و چطور می‌شود به خود و اطرافیان کمک کرد.

سوگ و از دست دادن عزیزان چه حالی در ما ایجاد می‌کند؟

سوگ فقط غم نیست. خیلی‌ها در هفته‌های اول بیشتر از آنکه غمگین باشند، گیج و بی‌حس‌اند؛ انگار اتفاق را هنوز باور نکرده‌اند. بعد موج‌های دلتنگی می‌آید که گاهی با یک بو، یک آهنگ یا دیدن صندلی خالی سر سفره شروع می‌شود.

واکنش‌های رایج در ماه‌های اول این‌هاست:

  • غم عمیق، گریه‌های ناگهانی و دلتنگی شدید
  • ناباوری یا حس اینکه هر لحظه ممکن است او از در وارد شود
  • خشم؛ از خود، از پزشک، از خدا یا حتی از خود فرد از دست رفته
  • احساس گناه و فکرهایی مثل «اگر زودتر رسیده بودم…»
  • بی‌خوابی یا خواب زیاد، کم شدن یا زیاد شدن اشتها
  • خستگی، بی‌حوصلگی و کاهش تمرکز در کار یا درس

این‌ها نشانه‌ی ضعف یا «کم آوردن» نیستند. ذهن دارد با واقعیتی کنار می‌آید که دنیای قبلی را عوض کرده است. سوگ فقط برای مرگ هم نیست؛ جدایی، مهاجرت عزیزان یا از دست دادن سلامتی هم می‌تواند واکنش‌های مشابهی بسازد.

مراحل سوگ؛ یک نقشه، نه یک برنامه‌ی ثابت

شاید درباره‌ی پنج مرحله‌ی سوگ شنیده باشید: انکار، خشم، چانه‌زنی، افسردگی و پذیرش. این الگو را الیزابت کوبلر-راس، روانپزشک سوئیسی‌آمریکایی، مطرح کرد و هنوز برای نام‌گذاری حس‌ها مفید است.

اما پژوهش‌های بعدی نشان داده‌اند که سوگ معمولاً این‌قدر مرتب پیش نمی‌رود. ممکن است یک روز احساس آرامش کنید و فردایش دوباره خشمگین یا بی‌قرار شوید. بعضی مرحله‌ها را شاید اصلاً تجربه نکنید. پس اگر حالتان با این ترتیب جور درنمی‌آید، اشکالی در شما نیست.

تصویر دقیق‌تر این است که فرد سوگوار بین دو حالت رفت و برگشت می‌کند: گاهی غرق دلتنگی و خاطره است و گاهی سراغ کارهای روزمره و زندگی جدید می‌رود. همین رفت و برگشت بخشی از کنار آمدن سالم است.

آیین‌های سوگواری و فشارهای خاص خودش

مراسم سوم، هفتم، چهلم و سالگرد در خانواده‌های ایرانی به سوگوار کمک می‌کند. آدم‌ها کنار هم جمع می‌شوند، از فرد از دست رفته حرف می‌زنند و غم بی‌صدا نمی‌ماند. این جمع شدن ارزش زیادی دارد.

ولی همین آیین‌ها گاهی فشار هم می‌آورند. فرض کنید شما نزدیک‌ترین فرد به متوفی هستید و در کنار غم خودتان باید پذیرایی کنید، به تعارف‌ها جواب بدهید و جلوی جمع «محکم» بمانید. خیلی‌ها تا بعد از چهلم فرصت نمی‌کنند غم خودشان را حس کنند و تازه وقتی خانه خلوت می‌شود، سوگ با تمام قدرت سر می‌رسد.

موقعیت‌های دیگری هم هست که دلتنگی را تازه می‌کند؛ اولین عید، اولین شب یلدا یا اولین سالگرد بدون او. خوب است از قبل بدانید این روزها سخت‌ترند و برایشان برنامه‌ی کوچکی بچینید، مثلاً اینکه با چه کسی باشید یا چطور یادش را زنده نگه دارید.

سوگ طبیعی یا سوگ پیچیده؟

در سوگ طبیعی، درد سر جایش است اما با گذر زمان قابل‌تحمل‌تر می‌شود. فرد کم‌کم به کار و رابطه‌هایش برمی‌گردد و می‌تواند به خاطره‌های خوب لبخند بزند، حتی اگر هنوز دلتنگ است.

گاهی سوگ این مسیر را طی نمی‌کند. در طبقه‌بندی‌های تشخیصی جدید روانپزشکی، این وضعیت با نام «اختلال سوگ طولانی» شناخته می‌شود. نشانه‌هایی که می‌گویند بهتر است کمک تخصصی بگیرید:

  • ماه‌ها گذشته، مثلاً نزدیک به یک سال، و شدت غم و دلتنگی تقریباً همان روزهای اول است
  • فکر فرد از دست رفته تمام روز ذهن را اشغال می‌کند و جای چیز دیگری نمی‌ماند
  • زندگی عملاً متوقف شده؛ کار، درس یا رسیدگی به خانواده ممکن نیست
  • هر چیزی که یادآور اوست، با وسواس دنبال می‌شود یا با تمام وجود از آن فرار می‌شود
  • حس بی‌معنایی، اینکه بخشی از خودتان هم مرده، یا اینکه بدون او نمی‌شود ادامه داد

سوگ گاهی با افسردگی هم همراه می‌شود. اگر بی‌ارزشی، ناامیدی کامل و بی‌لذتی در همه‌ی زمینه‌ها پررنگ شده، مطلب اختلال افسردگی کمک می‌کند تفاوت‌ها را بهتر بشناسید. تشخیص نهایی با متخصص است.

اگر فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید، یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید (اورژانس ۱۱۵).

چطور در روزهای سوگ به خودمان کمک کنیم؟

هیچ راهی درد سوگ را حذف نمی‌کند، اما چند کار ساده تحملش را آسان‌تر می‌کند:

  • به غم اجازه بدهید: گریه کردن و حرف زدن از او طبیعی است. سرکوب کردن غم معمولاً آن را عقب می‌اندازد، نه کم.
  • بدن را فراموش نکنید: خواب منظم، غذای ساده و کمی پیاده‌روی در روز پایه‌ی تحمل روزهای سخت است.
  • تصمیم‌های بزرگ را عقب بیندازید: فروش خانه، تغییر شغل یا جابه‌جایی را اگر ممکن است چند ماه به تعویق بیندازید.
  • کمک را قبول کنید: وقتی کسی می‌پرسد چه کاری از دستش برمی‌آید، یک کار مشخص بگویید؛ خرید، پختن غذا یا بردن بچه‌ها به مدرسه.
  • یاد او را جایی بگذارید: نوشتن نامه به او، درست کردن یک آلبوم یا ادامه دادن کاری که برایش مهم بود، به رابطه شکل تازه‌ای می‌دهد.
  • با خودتان مهربان باشید: احساس گناه در سوگ رایج است. مطلب مهربانی با خود برای همین روزها نوشته شده است.

کنار فرد سوگوار؛ چه بگوییم و چه نگوییم

خیلی‌ها کنار آدم سوگوار نمی‌دانند چه بگویند و برای همین یا ساکت می‌مانند یا جمله‌های کلیشه‌ای می‌گویند. حضور شما مهم‌تر از جمله‌ی درست است.

جمله‌هایی مثل «خدا صبرت بدهد، دیگر باید فراموش کنی» یا «حداقل راحت شد» معمولاً فرد را تنهاتر می‌کنند. به جایش بگویید «نمی‌دانم چه بگویم، ولی کنارت هستم» یا «دوست داری از او برایم تعریف کنی؟». اسم او را بیاورید؛ بیشتر سوگوارها از اینکه کسی یادش را زنده نگه دارد خوشحال می‌شوند.

بعد از چهلم که رفت‌وآمدها کم می‌شود، تماس گرفتن و سر زدن ارزش بیشتری دارد. یک پیام ساده در سالگرد یا روز تولد او نشان می‌دهد فراموشش نکرده‌اید.

بچه‌ها هم سوگوار می‌شوند، حتی اگر بازی کنند و به نظر بی‌خیال بیایند. با زبان ساده و صادقانه برایشان توضیح بدهید و از کلمه‌هایی مثل «رفته سفر» که گیجشان می‌کند پرهیز کنید. اگر کودک بعد از چند ماه هنوز ترس شدید، کابوس یا تغییر رفتار جدی دارد، مشاوره کودک می‌تواند کمک کند.

کی سراغ مشاوره سوگ برویم؟

لازم نیست حتماً حالتان خیلی بد باشد تا با روانشناس حرف بزنید. اگر کسی را ندارید که بتوانید راحت با او از غمتان حرف بزنید، اگر مرگ ناگهانی یا در شرایط دردناکی اتفاق افتاده، یا اگر نشانه‌های سوگ پیچیده را در خودتان می‌بینید، چند جلسه گفت‌وگو با درمانگر می‌تواند بار را سبک‌تر کند.

در جلسه‌های مشاوره فردی فضایی دارید که بدون نگرانی از قضاوت دیگران، هم از غم بگویید و هم از خشم و احساس گناه. درمانگر کمک می‌کند ماجرای از دست دادن را مرور کنید، با یادآورها کنار بیایید و آرام‌آرام به زندگی روزمره برگردید.

کلینیک نیک‌مایند در شهرک اکباتان تهران است و جلسه‌ها هم حضوری برگزار می‌شوند و هم آنلاین؛ برای کسی که در روزهای سوگ حوصله‌ی رفت‌وآمد ندارد یا در شهر دیگری زندگی می‌کند، جلسه‌ی آنلاین گزینه‌ی خوبی است. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، با پیش‌مشاوره شروع کنید تا به درمانگر مناسب معرفی شوید. برای وقت گرفتن می‌توانید از صفحه‌ی رزرو جلسه استفاده کنید.

سؤال‌های متداول

سوگ چقدر طول می‌کشد؟

زمان ثابتی ندارد. برای بیشتر افراد شدت غم در طول ماه‌ها کمتر می‌شود، هرچند دلتنگی ممکن است سال‌ها، به‌خصوص در مناسبت‌ها، برگردد.

آیا گریه نکردن در سوگ یعنی مشکل دارم؟

نه لزوماً. بعضی‌ها غم را با گریه نشان می‌دهند و بعضی با سکوت، کار کردن یا حرف زدن. مهم این است که غم کاملاً سرکوب نشود.

سوگ پیچیده با سوگ طبیعی چه فرقی دارد؟

در سوگ پیچیده، ماه‌ها بعد هم شدت غم تقریباً مثل روزهای اول است و زندگی روزمره متوقف شده است. در این حالت بهتر است با روانشناس یا روانپزشک مشورت کنید.

مشاوره سوگ آنلاین هم ممکن است؟

بله. جلسه‌های کلینیک نیک‌مایند هم حضوری و هم آنلاین برگزار می‌شوند و می‌توانید شیوه‌ای را انتخاب کنید که در این روزها برایتان راحت‌تر است.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد