مشاوره فردی

فرسودگی شغلی؛ نشانه‌ها، فرقش با افسردگی و راه برگشت

فرسودگی شغلی؛ نشانه‌ها، فرقش با افسردگی و راه برگشت
عکس: Thought Catalog / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. فرسودگی شغلی چیست؟
  2. نشانه‌های فرسودگی شغلی
  3. فرق فرسودگی شغلی با خستگی و افسردگی
  4. چه چیزهایی در محیط کار ما را به فرسودگی می‌رساند؟
  5. یک خودارزیابی ساده
  6. راه برگشت از فرسودگی شغلی
  7. کی برای فرسودگی شغلی از روانشناس کمک بگیریم؟
  8. سؤال‌های متداول

فرسودگی شغلی حالتی است که در آن فشار طولانی و مدیریت‌نشده‌ی کار، آدم را از نظر جسمی و روانی تهی می‌کند. خستگی‌ای که با یک آخر هفته یا حتی تعطیلات عید برطرف نمی‌شود، بی‌حوصلگی و بدبینی نسبت به کار، و این حس که هر چه می‌کنید فایده‌ای ندارد. فرسودگی با خستگی معمولی فرق دارد و گاهی با افسردگی اشتباه گرفته می‌شود. خبر خوب این است که با شناختن به‌موقع نشانه‌ها و چند تغییر واقعی، راه برگشت وجود دارد.

فرسودگی شغلی چیست؟

سازمان جهانی بهداشت در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها (ICD-11) فرسودگی شغلی را یک «پدیده‌ی شغلی» تعریف کرده است، نه یک بیماری. یعنی مشکلی است که از استرس مزمن محیط کار می‌آید و به همان زمینه‌ی کار مربوط است. توضیح سازمان جهانی بهداشت سه ویژگی اصلی برای آن برمی‌شمارد:

  • ته کشیدن انرژی و خستگی شدید.
  • فاصله‌ی ذهنی از کار، یا حس منفی و بدبینی نسبت به آن.
  • کم شدن کارایی و این حس که دیگر از پس کار برنمی‌آیید.

فرسودگی یک‌شبه نمی‌آید. معمولاً ماه‌ها طول می‌کشد و خیلی‌ها وقتی متوجهش می‌شوند که دیگر حتی کارهای ساده هم سنگین شده است.

نشانه‌های فرسودگی شغلی

نشانه‌های جسمی

  • خستگی‌ای که با خواب برطرف نمی‌شود.
  • سردرد، گردن‌درد، مشکلات گوارشی یا سرماخوردگی‌های پشت‌سرهم.
  • بی‌خوابی، یا برعکس، خواب زیاد و باز هم خستگی.

نشانه‌های ذهنی و رفتاری

  • دلشوره‌ی عصر جمعه به خاطر شروع هفته‌ی کاری.
  • تمرکز ضعیف، فراموشی و اشتباه‌های کوچک بیشتر از قبل.
  • زودرنجی با همکاران، و در خانه با همسر و بچه‌ها.
  • بی‌تفاوتی: «هر چه بشود، دیگر برایم مهم نیست».
  • عقب انداختن کارها و پناه بردن به گوشی و شبکه‌های اجتماعی.
  • کنار گذاشتن ورزش، دوستان و کارهایی که قبلاً حالتان را خوب می‌کرد.

اگر چند مورد از این‌ها چند ماه است با شما همراه است، احتمالاً فقط «خسته‌ی کار» نیستید.

فرق فرسودگی شغلی با خستگی و افسردگی

خستگی معمولی با استراحت خوب می‌شود. بعد از یک تعطیلی چندروزه انرژی‌تان برمی‌گردد و دوباره سر کار حوصله دارید. در فرسودگی، هنوز روز اول برگشت تمام نشده که همان سنگینی برمی‌گردد.

افسردگی معمولاً همه‌ی زندگی را می‌گیرد: غم یا بی‌لذتی در کار، خانه، تفریح و رابطه‌ها. فرسودگی، دست‌کم در شروع، بیشتر به کار گره خورده است و ممکن است آخر هفته کمی حالتان بهتر باشد. اما فرسودگی طولانی می‌تواند به افسردگی برسد و این دو گاهی هم‌زمان‌اند. اگر بی‌لذتی، ناامیدی یا حس بی‌ارزشی به همه‌ی بخش‌های زندگی‌تان کشیده شده، مطلب اختلال افسردگی را بخوانید و با متخصص مشورت کنید.

فرسودگی با استرس هم یکی نیست. در استرس آدم هنوز تلاش می‌کند و بیش از حد درگیر است. در فرسودگی انگار باتری تمام شده و انگیزه‌ای برای تلاش نمانده است.

چه چیزهایی در محیط کار ما را به فرسودگی می‌رساند؟

فرسودگی فقط به شخصیت یا «ضعف» فرد مربوط نیست. پژوهشگران این حوزه چند عامل محیطی را مهم می‌دانند: حجم کار زیاد، اختیار کم روی کار، دیده نشدن تلاش، بی‌عدالتی، رابطه‌های ناسالم در محیط کار و ناهماهنگی بین ارزش‌های فرد و کاری که انجام می‌دهد.

در محیط کار ما چند مورد آشنای دیگر هم به این فهرست اضافه می‌شود:

  • دوشغله بودن برای رسیدن به خرج زندگی و نداشتن حتی یک روز کامل استراحت.
  • ساعت‌ها ترافیک رفت‌وبرگشت که روز کاری را عملاً طولانی‌تر می‌کند.
  • پیام‌های گروه‌های کاری در پیام‌رسان‌ها تا نیمه‌شب.
  • نگرانی از امنیت شغلی که «نه» گفتن به کار اضافه را سخت می‌کند.
  • تعارف و رودربایستی با مدیر یا همکار که مرزهای کاری را کم‌رنگ می‌کند.

بعضی ویژگی‌های فردی هم احتمال فرسودگی را بیشتر می‌کند؛ مثل کمال‌گرایی، سختی در نه گفتن و گره زدن تمام ارزش خود به کار. شغل‌هایی که با مراقبت از دیگران سروکار دارند، مثل پرستاری، معلمی و پزشکی، هم بیشتر در معرض آن هستند.

یک خودارزیابی ساده

این پرسش‌ها جای تشخیص را نمی‌گیرند، اما کمک می‌کنند تصویر روشن‌تری از حالتان داشته باشید. صادقانه و درباره‌ی چند ماه اخیر جواب بدهید:

  • صبح‌ها حتی فکر رفتن سر کار هم خسته‌تان می‌کند؟
  • کارهایی که قبلاً برایتان معنا داشت، حالا فقط «باید» شده‌اند؟
  • بیشتر از قبل با همکاران یا مراجعان و مشتری‌ها بی‌حوصله و سرد برخورد می‌کنید؟
  • حس می‌کنید هر چه تلاش کنید، نتیجه‌ای دیده نمی‌شود؟
  • بعد از تعطیلی، فقط یکی دو روز حالتان بهتر است؟
  • برای کنار آمدن با روز کاری، به خوردن، سیگار یا بیدار ماندن تا دیروقت پناه می‌برید؟

اگر جواب بیشتر این پرسش‌ها «بله» است، وقت جدی گرفتن ماجراست. لازم نیست صبر کنید تا کاملاً از پا بیفتید؛ هرچه زودتر شروع کنید، تغییر دادن عادت‌ها ساده‌تر است.

یادتان باشد فرسودگی فقط مال کارمندهای اداری نیست. صاحبان کسب‌وکارهای کوچک، دانشجوهایی که هم‌زمان کار می‌کنند و کسانی که از یک عضو بیمار خانواده مراقبت می‌کنند هم ممکن است همین مسیر را تجربه کنند.

راه برگشت از فرسودگی شغلی

فرسودگی معمولاً با یک مرخصی حل نمی‌شود، چون وقتی برمی‌گردید همان شرایط منتظرتان است. باید هم به خودتان برسید و هم چیزی در شیوه‌ی کار تغییر کند.

۱. بپذیرید که مشکل جدی است

خیلی‌ها سال‌ها با جمله‌ی «همه خسته‌اند» ادامه می‌دهند. پذیرفتن اینکه به ته خط رسیده‌اید ضعف نیست؛ شروع تغییر است.

۲. مرز بگذارید

  • ساعتی را مشخص کنید که بعد از آن به پیام کاری جواب نمی‌دهید.
  • اعلان گروه‌های کاری را بعد از ساعت کار بی‌صدا کنید.
  • تمرین کنید محترمانه بگویید: «این هفته نمی‌رسم، هفته‌ی بعد انجامش می‌دهم.»

۳. با مدیر یا کارفرما حرف بزنید

اگر شرایطش هست، به‌جای گله‌ی کلی، پیشنهاد مشخص بدهید: اولویت‌بندی کارها، تقسیم بخشی از مسئولیت‌ها یا جابه‌جا کردن چند ساعت کاری. گاهی همین یک گفت‌وگو بخش زیادی از فشار را کم می‌کند.

۴. پایه‌های بدن را برگردانید

خواب منظم، کمی تحرک روزانه، حتی یک پیاده‌روی کوتاه، و غذای سر وقت. این‌ها بدیهی به نظر می‌رسند، اما در فرسودگی اولین چیزهایی‌اند که از دست می‌روند.

۵. چیزی غیر از کار به زندگی برگردانید

دیدن دوستان، یک سرگرمی قدیمی یا وقت گذاشتن با خانواده بدون گوشی. شما فقط شغلتان نیستید و یادآوری همین نکته کمک می‌کند کار دوباره سر جای خودش برگردد.

کی برای فرسودگی شغلی از روانشناس کمک بگیریم؟

اگر این تغییرها کافی نبوده، اگر نشانه‌ها چند ماه است ادامه دارد یا روی خانواده و سلامتتان اثر گذاشته، وقت مشورت با روانشناس است. در مشاوره فردی روی الگوهایی مثل کمال‌گرایی و نه نگفتن کار می‌شود، مهارت‌های کنار آمدن با فشار تمرین می‌شود و اگر لازم باشد، درباره‌ی تصمیم‌های بزرگ‌تر، مثل تغییر نقش یا شغل، با ذهنی آرام‌تر فکر می‌کنید. اگر افسردگی یا اضطراب شدید هم همراه باشد، ممکن است ارزیابی روانپزشک هم لازم شود.

جلسه‌ها در کلینیک نیک‌مایند در شهرک اکباتان حضوری برگزار می‌شوند و برای کسانی که وقت رفت‌وآمد ندارند، آنلاین هم ممکن است. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، پیش‌مشاوره کمک می‌کند به درمانگر مناسب ارجاع داده شوید. برای وقت گرفتن به صفحه‌ی رزرو جلسه بروید.

اگر خستگی و ناامیدی به جایی رسیده که فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید، یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید (اورژانس ۱۱۵).

سؤال‌های متداول

فرسودگی شغلی بیماری است؟

سازمان جهانی بهداشت آن را یک پدیده‌ی شغلی می‌داند، نه بیماری. اما اگر رسیدگی نشود، می‌تواند زمینه‌ی افسردگی، اضطراب و مشکلات جسمی را فراهم کند.

برگشت از فرسودگی شغلی چقدر طول می‌کشد؟

برای هر کس فرق دارد و به شدت فرسودگی و امکان تغییر شرایط کار بستگی دارد. معمولاً کار چند روز نیست و به حوصله و زمان نیاز دارد.

برای رهایی از فرسودگی باید کارم را عوض کنم؟

نه لزوماً. خیلی‌ها با مرزگذاری و تغییر شیوه‌ی کار حالشان بهتر می‌شود. تصمیم‌های بزرگ را بهتر است وقتی بگیرید که کمی از زیر فشار بیرون آمده‌اید.

مشاوره آنلاین برای فرسودگی شغلی مناسب است؟

برای بیشتر افراد بله، به‌خصوص وقتی ساعت کاری طولانی و ترافیک، رفت‌وآمد را سخت کرده است. اگر ترجیح می‌دهید، جلسه‌ی حضوری هم ممکن است.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد