اختلالات روانشناختی

حمله پانیک؛ نشانه‌ها، علت‌ها و کاری که در لحظه باید کرد

حمله پانیک؛ نشانه‌ها، علت‌ها و کاری که در لحظه باید کرد
عکس: Kaique Rocha / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. حمله پانیک چه حسی دارد؟
  2. چرا حمله پانیک اتفاق می‌افتد؟
  3. فرق حمله پانیک و اختلال پانیک
  4. در لحظه‌ی حمله پانیک چه کنیم؟
  5. اگر کسی کنار شما دچار حمله پانیک شد
  6. درمان حمله پانیک؛ کی باید سراغ متخصص رفت؟
  7. اگر حالتان خیلی بد است
  8. سؤال‌های متداول

حمله پانیک موجی ناگهانی از ترس شدید است که در چند دقیقه به اوج می‌رسد و با نشانه‌های جسمی مثل تپش قلب، تنگی نفس، لرزش و سرگیجه همراه است. خیلی‌ها در لحظه‌ی حمله فکر می‌کنند دچار سکته‌ی قلبی شده‌اند یا دارند کنترلشان را از دست می‌دهند. تجربه‌ی ترسناکی است، اما خود حمله پانیک معمولاً بعد از مدت کوتاهی فروکش می‌کند و قابل درمان است. در ادامه می‌خوانید این حمله چه حسی دارد، چرا می‌آید، در لحظه چه کنید و کی وقت درمان است.

حمله پانیک چه حسی دارد؟

فرض کنید عصر یک روز معمولی در مترو ایستاده‌اید یا در ترافیک پشت فرمان نشسته‌اید. ناگهان قلبتان تند می‌زند، نفستان بند می‌آید و حس می‌کنید همین حالا اتفاق بدی می‌افتد. هیچ خطر بیرونی در کار نیست، اما بدن طوری واکنش نشان می‌دهد که انگار جانتان در خطر است.

نشانه‌های رایج حمله پانیک این‌هاست:

  • تپش قلب یا حس کوبیدن قلب در سینه
  • تنگی نفس یا احساس خفگی
  • درد یا فشار در قفسه‌ی سینه
  • عرق کردن، لرزش، گرگرفتگی یا لرز
  • سرگیجه، سبکی سر یا حس اینکه الان غش می‌کنید
  • دل‌آشوبه یا به هم ریختن معده
  • گزگز یا بی‌حسی دست و پا
  • حس غیرواقعی بودن محیط یا جدا شدن از خود
  • ترس از مردن، دیوانه شدن یا از دست دادن کنترل

همه‌ی این نشانه‌ها با هم نمی‌آیند. بعد از حمله هم معمولاً خستگی و بی‌حالی تا مدتی می‌ماند. بسیاری از افراد بعد از اولین حمله سر از اورژانس درمی‌آورند و وقتی می‌شنوند قلبشان سالم است، هم خیالشان راحت می‌شود و هم گیج می‌شوند که پس این چه بود.

چرا حمله پانیک اتفاق می‌افتد؟

بدن ما یک سیستم هشدار دارد که در برابر خطر، ضربان قلب و تنفس را بالا می‌برد تا برای فرار یا مقابله آماده شویم. در حمله پانیک این آژیر بی‌موقع روشن می‌شود؛ یعنی واکنش برای خطری فعال می‌شود که وجود ندارد.

هنوز یک علت واحد برایش شناخته نشده است. چند عامل معمولاً با هم نقش دارند:

  • فشار طولانی: ماه‌ها استرس کاری، مشکلات خانوادگی یا نگرانی مالی بدن را خسته و حساس‌تر می‌کند.
  • زمینه‌ی خانوادگی: پانیک و اضطراب در بعضی خانواده‌ها بیشتر دیده می‌شود.
  • اتفاق‌های بزرگ زندگی: از دست دادن عزیز، جدایی، تولد فرزند یا تغییر شغل.
  • سبک زندگی: بی‌خوابی، مصرف زیاد کافئین و مصرف مواد می‌تواند زمینه را آماده‌تر کند.

یک چیز دیگر هم مهم است: تفسیر ذهن از حس‌های بدن. اگر هر تپش قلب را نشانه‌ی سکته بدانید، ترس بیشتر می‌شود، ترس قلب را تندتر می‌کند و این چرخه خودش را تقویت می‌کند. بخش بزرگی از درمان، شکستن همین چرخه است. مطلب تحریف‌های شناختی رایج درباره‌ی این خطاهای ذهنی بیشتر توضیح می‌دهد.

بعضی بیماری‌های جسمی هم می‌توانند نشانه‌هایی شبیه پانیک بسازند، مثل مشکلات تیروئید یا ریتم قلب. برای همین معاینه‌ی پزشکی، به‌خصوص بار اول، لازم است.

فرق حمله پانیک و اختلال پانیک

یک بار حمله پانیک داشتن به معنای اختلال نیست. خیلی‌ها در طول زندگی یکی دو بار، معمولاً در دوره‌ای پرفشار، چنین تجربه‌ای دارند و دیگر تکرار نمی‌شود.

اختلال پانیک وقتی مطرح می‌شود که حمله‌ها بی‌خبر و بارها تکرار شوند و آدم مدتی مدام نگران حمله‌ی بعدی باشد یا زندگی‌اش را به خاطر آن تغییر دهد. مثلاً دیگر سوار مترو نشود، از رانندگی در بزرگراه پرهیز کند یا تنها بیرون نرود. این دوری کردن‌ها در کوتاه‌مدت آرامش می‌آورد، اما در درازمدت دنیای آدم را کوچک‌تر می‌کند.

تشخیص این تفاوت کار متخصص است. اگر می‌خواهید تصویر کامل‌تری از انواع اضطراب داشته باشید، مطلب اختلال اضطرابی را بخوانید.

در لحظه‌ی حمله پانیک چه کنیم؟

هدف در لحظه‌ی حمله، جنگیدن با نشانه‌ها نیست. هدف این است که اجازه بدهید موج بیاید و برود، بدون اینکه ترس از ترس آن را بزرگ‌تر کند.

  1. اسمش را بگذارید. به خودتان بگویید: «این حمله پانیک است. ناخوشایند است اما می‌گذرد.» همین جمله بخشی از وحشت را کم می‌کند.
  2. بازدم را طولانی کنید. آرام از بینی نفس بکشید و تا چهار بشمارید، بعد آهسته از دهان بیرون بدهید و تا شش بشمارید. چند دقیقه همین را تکرار کنید.
  3. به محیط برگردید. پنج چیزی را که می‌بینید، چهار چیزی را که لمس می‌کنید و سه صدایی را که می‌شنوید نام ببرید. این کار ذهن را از چرخه‌ی فکرهای فاجعه‌آمیز بیرون می‌کشد.
  4. اگر جایتان امن است، فرار نکنید. ماندن در موقعیت تا وقتی حمله فروکش کند به مغز یاد می‌دهد که خطری در کار نبوده است.
  5. اگر پشت فرمان هستید، اول با احتیاط کنار بزنید و ماشین را متوقف کنید، بعد سراغ تنفس بروید.

این مهارت‌ها وقتی بیشتر جواب می‌دهند که در روزهای آرام تمرین شده باشند. چند تمرین ساده را در مطلب تکنیک‌های ریلکسیشن پیدا می‌کنید.

اگر کسی کنار شما دچار حمله پانیک شد

دیدن حمله‌ی پانیک در همسر، فرزند یا دوست هم ترسناک است. آرامش شما بیشترین کمک را می‌کند. کنارش بمانید، آهسته و با جمله‌های کوتاه حرف بزنید و بگویید که این حالت می‌گذرد و شما همان‌جا هستید.

از جمله‌هایی مثل «چیزی نیست، شلوغش نکن» پرهیز کنید. برای کسی که در اوج ترس است، این حرف یعنی کسی حالش را نمی‌فهمد. به جایش با او هم‌زمان آهسته نفس بکشید تا ریتم تنفسش را دنبال کند. اگر نشانه‌ها با حمله‌های قبلی فرق دارد، درد سینه شدید است یا بعد از چند دقیقه بهتر نمی‌شود، معطل نکنید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

بعد از تمام شدن حمله هم سرزنش یا نصیحت نکنید. کافی است بپرسید چه چیزی کمکش کرد و اگر حمله‌ها تکرار می‌شوند، همراهی‌اش کنید تا سراغ متخصص برود.

درمان حمله پانیک؛ کی باید سراغ متخصص رفت؟

اگر اولین بار است چنین حالتی را تجربه می‌کنید یا درد قفسه‌ی سینه دارید، اول پزشک شما را معاینه کند تا مشکل جسمی کنار گذاشته شود. بعد از آن، این نشانه‌ها می‌گویند وقت مراجعه به روانشناس یا روانپزشک است:

  • حمله‌ها بیش از یکی دو بار تکرار شده‌اند.
  • بیشتر وقت‌ها نگران حمله‌ی بعدی هستید.
  • از جاهایی مثل مترو، پاساژهای شلوغ یا بزرگراه دوری می‌کنید.
  • کار، درس یا رابطه‌هایتان تحت تأثیر قرار گرفته است.

روان‌درمانی، به‌ویژه درمان شناختی‌رفتاری یا CBT، یکی از روش‌های اصلی و پژوهش‌شده برای پانیک است. CBT روشی کوتاه‌مدت و ساختارمند است که کمک می‌کند حس‌های بدنی را درست تفسیر کنید و کم‌کم و با برنامه، به موقعیت‌هایی که از آن‌ها دوری می‌کردید برگردید. خیلی از افراد با درمان مناسب حمله‌های کمتر و خفیف‌تری را تجربه می‌کنند و دوباره به زندگی عادی برمی‌گردند.

گاهی هم کنار روان‌درمانی، دارو کمک‌کننده است. تصمیم درباره‌ی شروع، ادامه یا قطع هر دارویی فقط با روانپزشک است؛ برای این بخش صفحه‌ی روانپزشکی را ببینید. اگر نمی‌دانید از روانشناس شروع کنید یا روانپزشک، پیش‌مشاوره کمک می‌کند مسیر درست را پیدا کنید. جلسه‌ها هم حضوری در کلینیک برگزار می‌شوند و هم آنلاین، و می‌توانید از صفحه‌ی رزرو جلسه وقت بگیرید.

اگر حالتان خیلی بد است

اگر فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید، یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید (اورژانس ۱۱۵).

پانیک تجربه‌ی تنهاکننده‌ای است، اما شما تنها کسی نیستید که آن را تجربه می‌کند. کمک گرفتن نشانه‌ی ضعف نیست؛ راهی است برای اینکه دوباره بدون ترس سوار مترو شوید، رانندگی کنید و به مهمانی بروید.

سؤال‌های متداول

حمله پانیک چقدر طول می‌کشد؟

معمولاً در چند دقیقه به اوج می‌رسد و بعد کم‌کم فروکش می‌کند. خستگی و بی‌حالی بعد از آن ممکن است مدت بیشتری بماند.

آیا حمله پانیک خطرناک است؟

خود حمله پانیک به بدن آسیب نمی‌زند، اما نشانه‌هایش شبیه مشکلات قلبی است. پس بار اول یا هر وقت درد قفسه‌ی سینه دارید، پزشک باید شما را معاینه کند.

آیا حمله پانیک بدون دارو درمان می‌شود؟

برای خیلی از افراد روان‌درمانی، به‌خصوص CBT، کمک زیادی می‌کند. اینکه دارو هم لازم است یا نه را فقط روانپزشک تعیین می‌کند.

فرق حمله پانیک با اضطراب معمولی چیست؟

اضطراب معمولی تدریجی است و به نگرانی مشخصی وصل است. حمله پانیک ناگهانی است، در چند دقیقه به اوج می‌رسد و نشانه‌های جسمی شدیدی دارد.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد