مشاوره کودک

اضطراب جدایی کودک؛ چه مقدارش طبیعی است و والدین چه کنند

اضطراب جدایی کودک؛ چه مقدارش طبیعی است و والدین چه کنند
عکس: Family First / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. اضطراب جدایی کودک چیست و از کجا می‌آید؟
  2. چه مقدار ترس از جدایی طبیعی است؟
  3. نشانه‌هایی که یعنی باید نگران شد
  4. والدین در خانه و دم در مدرسه چه کنند؟
  5. نقش مهدکودک، مدرسه و فامیل
  6. کی سراغ روانشناس کودک برویم و درمان چطور است؟
  7. سؤال‌های متداول

اگر کودکتان هر صبح دم در مهدکودک به پایتان می‌چسبد، گریه می‌کند و نمی‌گذارد بروید، با اضطراب جدایی کودک روبه‌رو هستید. خبر خوب این است که مقداری از این ترس، به‌خصوص در سال‌های اول زندگی و روزهای اول مهد یا مدرسه، کاملاً طبیعی است و معمولاً با رفتار درست والدین کم می‌شود. اما اگر ترس شدید است، هفته‌ها ادامه پیدا کرده یا جلوی مدرسه رفتن، خواب و بازی کودک را گرفته، بهتر است با روانشناس کودک مشورت کنید. در ادامه می‌خوانید مرز طبیعی و نگران‌کننده کجاست و در خانه چه کارهایی کمک می‌کند.

اضطراب جدایی کودک چیست و از کجا می‌آید؟

اضطراب جدایی یعنی ترس و ناراحتی کودک وقتی از آدمی که به او دلبسته است، معمولاً مادر یا پدر، دور می‌شود. این ترس بخشی از رشد طبیعی است. نوزاد از حدود هشت‌ماهگی کم‌کم می‌فهمد که مادر و پدر از او جدا هستند و ممکن است بروند، و از همین‌جا گریه موقع جدا شدن شروع می‌شود.

این ترس در بیشتر بچه‌ها بین یک تا دوسالگی شدیدتر است و معمولاً تا حدود سه‌سالگی کم‌رنگ‌تر می‌شود. اما ممکن است با تغییرهای بزرگ دوباره سر باز کند: شروع مهدکودک یا کلاس اول، تولد خواهر یا برادر، اسباب‌کشی، بیماری یکی از والدین یا سفر طولانی پدر یا مادر.

تنش‌های خانه و بحث‌های پشت‌سرهم پدر و مادر هم می‌تواند حس امنیت کودک را کم کند. بعضی بچه‌ها هم ذاتاً محتاط‌ترند و با آدم و محیط تازه دیرتر اخت می‌شوند. این ضعف نیست؛ فقط یعنی به زمان و آمادگی بیشتری نیاز دارند.

چه مقدار ترس از جدایی طبیعی است؟

بیشتر بچه‌ها در هفته‌های اول مهد یا مدرسه موقع خداحافظی گریه می‌کنند. نشانه‌ی خوب این است که چند دقیقه بعد از رفتن شما آرام می‌شوند، با بچه‌های دیگر بازی می‌کنند و مربی هم می‌گوید روزشان را خوب گذرانده‌اند.

این موارد معمولاً طبیعی‌اند:

  • گریه و بی‌قراری موقع خداحافظی که بعد از چند دقیقه تمام می‌شود.
  • بهانه‌گیری بیشتر در روزهای اول بعد از یک تعطیلی طولانی، مثلاً بعد از عید.
  • چسبیدن بیشتر به شما وقتی کودک خسته، بیمار یا خواب‌آلود است.
  • کم شدن تدریجی گریه‌ها در دو سه هفته‌ی اول.

نشانه‌هایی که یعنی باید نگران شد

وقتی ترس از جدایی خیلی بیشتر از هم‌سن‌وسال‌های کودک است و زندگی روزمره‌اش را مختل می‌کند، ممکن است پای اختلال اضطراب جدایی در میان باشد. در راهنمای تشخیصی روانپزشکی (DSM-5)، یکی از معیارها برای کودکان این است که نشانه‌ها دست‌کم چهار هفته ادامه داشته باشند. تشخیص کار متخصص است، اما این نشانه‌ها را جدی بگیرید:

  • نگرانی مداوم از اتفاق بد برای والدین: می‌ترسد شما تصادف کنید، گم شوید یا دیگر برنگردید.
  • امتناع از رفتن به مهد یا مدرسه که بعد از چند هفته هم بهتر نشده است.
  • دردهای جسمی بی‌دلیل: دل‌درد، سردرد یا حالت تهوع، به‌خصوص صبح روزهای مدرسه یا پیش از جدا شدن.
  • نخوابیدن بدون شما یا کابوس‌های تکراری درباره‌ی گم شدن و جدایی.
  • دنبال کردن شما از این اتاق به آن اتاق، حتی در سنی که دیگر انتظارش نمی‌رود.
  • واکنش‌های خیلی شدید: جیغ، قشقرق طولانی یا وحشتی که با آرام کردن معمولی فروکش نمی‌کند.

اگر کودک بزرگ‌تر است، مثلاً هفت یا ده‌ساله، و هنوز حاضر نیست یک شب خانه‌ی مادربزرگ بماند یا به اردوی مدرسه برود و همین او را از هم‌سن‌هایش جدا کرده، این هم ارزش مشورت دارد.

والدین در خانه و دم در مدرسه چه کنند؟

رفتار شما در لحظه‌ی خداحافظی تأثیر زیادی دارد. کودک از چهره و صدای شما می‌فهمد که موقعیت امن است یا نه.

خداحافظی کوتاه، گرم و قابل پیش‌بینی

یک آیین خداحافظی ساده بسازید: یک بغل، یک جمله‌ی ثابت مثل «بعد از ناهار می‌آیم دنبالت» و رفتن. هرچه خداحافظی طولانی‌تر شود و چند بار برگردید، ترس کودک بیشتر می‌شود.

یواشکی نروید

شاید وسوسه شوید وقتی کودک سرگرم بازی است بی‌خبر بروید. این کار شاید گریه‌ی همان روز را کم کند، اما کودک یاد می‌گیرد هر لحظه ممکن است غیبتان بزند و بیشتر به شما می‌چسبد.

به قولتان عمل کنید

اگر گفتید ساعت دوازده می‌آیید، سر وقت باشید. برای بچه‌ی کوچکی که ساعت سرش نمی‌شود، زمان را با برنامه‌ی روزش بگویید: «بعد از خواب ظهر» یا «وقتی میوه‌ات را خوردی».

جدایی را کم‌کم تمرین کنید

پیش از شروع مهد، کودک را برای مدت کوتاه پیش مادربزرگ یا خاله بگذارید و کم‌کم زمانش را بیشتر کنید. اگر مهد اجازه می‌دهد، روزهای اول ساعت کمتری بماند. یک وسیله‌ی آشنا مثل عروسک یا روسری شما هم می‌تواند به او حس نزدیکی بدهد.

احساسش را بپذیرید، ترسش را بزرگ نکنید

جمله‌ای مثل «می‌دانم دلت برایم تنگ می‌شود، ولی من برمی‌گردم» خیلی بهتر از «گریه نکن، بچه‌ی بزرگ که گریه نمی‌کند» است. از آن طرف، اگر خودتان نگران به نظر برسید یا مدام بپرسید «نمی‌ترسی؟ حالت خوب است؟»، این پیام را می‌دهید که جای نگرانی هست.

نگه داشتن کودک در خانه به خاطر گریه، هرچند از سر دلسوزی است، معمولاً ترس را محکم‌تر می‌کند و برگشتن را سخت‌تر. برای تقویت حس توانایی کودک، مقاله‌ی راه‌های ایجاد اعتماد به نفس در کودکان را هم بخوانید.

نقش مهدکودک، مدرسه و فامیل

با مربی یا معلم هماهنگ باشید. از او بخواهید در دقیقه‌های اول کودک را با یک کار مشخص سرگرم کند و اگر روزش خوب گذشت به شما بگوید، تا بتوانید جلوی کودک از آن تعریف کنید. اگر کودک در مدرسه فشار دیگری هم دارد، مقاله‌ی استرس کودکان در مدرسه کمک می‌کند ریشه‌ها را بهتر بشناسید.

در خانواده‌های ما معمولاً پدربزرگ و مادربزرگ و فامیل هم در نگهداری بچه سهم دارند. خوب است همه یک‌جور رفتار کنند. اگر شما خداحافظی کوتاه را تمرین می‌کنید اما مادربزرگ با هر گریه زنگ می‌زند که «زود بیا، بچه از دست رفت»، کودک پیام متناقض می‌گیرد.

به حال‌وهوای خانه هم توجه کنید. وقتی در خانه دعوا، بیماری یا نگرانی جدی هست، کودک ممکن است بترسد که اگر از شما دور شود اتفاقی بیفتد. گاهی رسیدگی به همین تنش‌ها بیشتر از هر ترفندی دم در مهد کمک می‌کند.

کی سراغ روانشناس کودک برویم و درمان چطور است؟

اگر نشانه‌های بخش نگران‌کننده بیش از چهار هفته طول کشیده، کودک مدرسه نمی‌رود، شب‌ها بدون شما نمی‌خوابد یا دردهای جسمی‌اش تکرار می‌شود، وقت مشورت است. اگر دل‌درد یا سردرد دارد، اول با پزشک کودک مطمئن شوید علت جسمی در کار نیست.

درمان اضطراب جدایی کودک معمولاً بر پایه‌ی رفتاردرمانی شناختی یا CBT است؛ روشی که به کودک کمک می‌کند فکرهای ترسناکش را بشناسد و قدم‌به‌قدم با موقعیت جدایی روبه‌رو شود. در بچه‌های کوچک، بخش بزرگی از کار با والدین است: اینکه چطور واکنش نشان دهند، چطور تشویق کنند و جدایی‌های کوچک را چطور برنامه‌ریزی کنند. بازی‌درمانی هم برای این سن‌ها به کار می‌رود.

بیشتر وقت‌ها روان‌درمانی و همراهی والدین کافی است. اگر اضطراب خیلی شدید باشد یا با مشکل دیگری همراه شود، ممکن است درمانگر ارزیابی روانپزشک را هم پیشنهاد کند؛ هر تصمیمی درباره‌ی دارو فقط با روانپزشک کودک است.

اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، در کلینیک نیک‌مایند ابتدا پیش‌مشاوره انجام می‌شود و بعد کودک به درمانگری ارجاع داده می‌شود که با این مشکل کار می‌کند. درباره‌ی مشاوره کودک بیشتر بخوانید، یا اگر در غرب تهران زندگی می‌کنید، راهنمای روانشناس کودک در غرب تهران جلسه‌ی اول را قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهد. جلسه‌ها حضوری در اکباتان برگزار می‌شوند و جلسه‌های والدین آنلاین هم ممکن است. برای شروع می‌توانید وقت مشاوره رزرو کنید.

سؤال‌های متداول

اضطراب جدایی کودک تا چندسالگی طبیعی است؟

ترس از جدایی معمولاً بین یک تا دوسالگی شدیدتر است و تا حدود سه‌سالگی کم‌رنگ می‌شود. گریه‌ی روزهای اول مهد یا مدرسه در سن‌های بالاتر هم طبیعی است، به شرط اینکه طی چند هفته کمتر شود.

بهتر است کودک را چند روز از مهد نگه داریم تا آرام شود؟

معمولاً نه. دور ماندن ترس را محکم‌تر و برگشتن را سخت‌تر می‌کند. بهتر است با مربی هماهنگ کنید و اگر لازم است، روزهای اول مدت ماندن را کوتاه‌تر کنید.

دل‌درد صبح‌ها می‌تواند از اضطراب جدایی باشد؟

بله، اضطراب در بچه‌ها اغلب به شکل دل‌درد یا سردرد خودش را نشان می‌دهد. با این حال اول با پزشک کودک علت جسمی را بررسی کنید.

مشاوره برای اضطراب جدایی آنلاین هم ممکن است؟

بخش آموزش و مشاوره‌ی والدین به‌خوبی آنلاین انجام می‌شود. برای کار مستقیم با کودک‌های کوچک، جلسه‌ی حضوری معمولاً مناسب‌تر است.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد