مشاوره نوجوان

اعتیاد نوجوان به گوشی؛ فرقش با استفاده‌ی زیاد و قانون‌گذاری بدون جنگ

اعتیاد نوجوان به گوشی؛ فرقش با استفاده‌ی زیاد و قانون‌گذاری بدون جنگ
عکس: Kristin Hardwick / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. فرق استفاده‌ی زیاد با اعتیاد نوجوان به گوشی
  2. چرا گوشی برای نوجوان این‌قدر جذاب است؟
  3. قانون‌گذاری بدون جنگ؛ قدم‌های عملی برای خانواده
  4. اشتباه‌های رایج والدین در برخورد با اعتیاد نوجوان به گوشی
  5. الگو بودن والدین
  6. کی باید از مشاور نوجوان کمک گرفت؟
  7. سؤال‌های متداول

اعتیاد نوجوان به گوشی یعنی وقتی گوشی و بازی آن‌قدر جای زندگی را گرفته که خواب، درس، رابطه با خانواده و کارهای دیگر نوجوان را به‌طور جدی به هم زده و خودش هم نمی‌تواند کمش کند. صرفِ زیاد بودن ساعت استفاده به معنای اعتیاد نیست. چیزی که باید به آن دقت کنید، از دست رفتن کنترل و آسیبی است که در زندگی روزمره دیده می‌شود. خبر خوب این است که بیشتر خانواده‌ها می‌توانند با قانون‌های روشن و گفت‌وگوی بدون دعوا، اوضاع را بهتر کنند.

فرق استفاده‌ی زیاد با اعتیاد نوجوان به گوشی

گوشی برای نوجوان امروز فقط سرگرمی نیست. گروه کلاس، دوستی‌ها، موسیقی، کلاس آنلاین و حتی بخشی از هویتش آنجاست. پس طبیعی است که وقت زیادی با آن بگذراند. سؤال اصلی این نیست که چند ساعت، بلکه این است که گوشی چه چیزی را از زندگی‌اش کنار زده است.

چند نشانه که از استفاده‌ی معمولی فراتر می‌رود:

  • بارها قول می‌دهد کمتر استفاده کند، اما نمی‌تواند.
  • وقتی گوشی در دسترس نیست، به‌شدت بی‌قرار، عصبی یا پرخاشگر می‌شود.
  • خوابش به هم ریخته؛ تا دیروقت بیدار است و صبح به‌سختی بیدار می‌شود.
  • نمره‌ها افت کرده و تکلیف‌ها عقب افتاده است.
  • کارهایی را که قبلاً دوست داشت، مثل ورزش یا دیدن دوستان، کنار گذاشته است.
  • درباره‌ی مدت استفاده دروغ می‌گوید یا پنهانی سراغ گوشی می‌رود.

اگر چند مورد از این‌ها چند ماه ادامه داشته باشد، نگرانی شما بجاست. سازمان جهانی بهداشت «اختلال بازی» را در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها (ICD-11) به‌عنوان یک تشخیص آورده است. اما «اعتیاد به گوشی» به‌تنهایی یک تشخیص رسمی نیست و بیشتر یک توصیف رایج است. تشخیص هر اختلالی با متخصص است، نه با یک فهرست.

چرا گوشی برای نوجوان این‌قدر جذاب است؟

مغز نوجوان در حال رشد است. بخشی که دنبال پاداش و هیجان است، زودتر از بخشی که برنامه‌ریزی و کنترل را به عهده دارد پخته می‌شود. بازی‌ها و شبکه‌های اجتماعی هم طوری ساخته شده‌اند که با لایک، پیام تازه و جایزه‌ی بعدی، آدم را نگه دارند. این ترکیب برای نوجوان سخت‌تر از بزرگسال قابل مهار است.

گاهی هم گوشی پناهگاه است. نوجوانی که در مدرسه تنهاست، از فشار کنکور خسته است، یا در خانه دعوا می‌بیند، ممکن است در بازی و فضای مجازی جایی پیدا کند که حس بهتری دارد. در این حالت گرفتن گوشی مشکل اصلی را حل نمی‌کند. گاهی پشت استفاده‌ی افراطی، اضطراب، افسردگی، اضطراب اجتماعی یا بیش‌فعالی هست که باید جداگانه بررسی شود. درباره‌ی وجه عمومی‌تر این موضوع، مقاله‌ی پرسه‌زنی در اینترنت و راه‌های مدیریت آن را هم بخوانید.

قانون‌گذاری بدون جنگ؛ قدم‌های عملی برای خانواده

اولین واکنش بسیاری از والدین گرفتن گوشی یا قطع کردن مودم است. این کار ممکن است چند روز آرامش بیاورد، اما معمولاً رابطه را خراب می‌کند و نوجوان را به استفاده‌ی پنهانی می‌کشاند. راه پایدارتر، قانونی است که با هم ساخته شود.

۱. اول گفت‌وگو، بعد قانون

در زمانی آرام حرف بزنید، نه وسط دعوا. به‌جای «تو معتادی»، بگویید چه دیده‌اید: «این چند هفته هر شب تا دو بیداری و صبح‌ها خسته‌ای.» بعد بپرسید خودش چه فکری می‌کند. بیشتر نوجوان‌ها وقتی حس کنند قضاوت نمی‌شوند، خودشان هم به مشکل اعتراف می‌کنند.

۲. قانون‌های کم، روشن و مکتوب

  • گوشی شب‌ها بیرون از اتاق خواب شارژ شود؛ مثلاً یک جای ثابت در آشپزخانه یا راهرو.
  • سر سفره‌ی شام و در مهمانی خانوادگی گوشی کنار گذاشته شود.
  • اول تکلیف و درس، بعد بازی.
  • یک بازه‌ی زمانی برای بازی در روزهای مدرسه و یک بازه‌ی بازتر برای آخر هفته.

این قانون‌ها را با خودش بنویسید و بگذارید در تعیین ساعت‌ها نظر بدهد. قانونی که نوجوان در ساختنش سهم داشته، بیشتر رعایت می‌شود.

۳. پیامد روشن، نه تنبیه ناگهانی

از قبل مشخص کنید اگر قانون رعایت نشد چه می‌شود؛ مثلاً کم شدن زمان بازی روز بعد. پیامد باید کوتاه، متناسب و قابل اجرا باشد. تهدیدهای بزرگ مثل «تا آخر سال گوشی نداری» معمولاً اجرا نمی‌شوند و اعتبار حرف شما را کم می‌کنند.

۴. جایگزین بسازید

اگر فقط گوشی را کم کنید و چیزی جایش نگذارید، خلأ می‌ماند. کلاس ورزشی، دوچرخه‌سواری در پارک محله، آشپزی با هم یا حتی یک بازی رومیزی خانوادگی، کمک می‌کند نوجوان لذت را جای دیگری هم پیدا کند.

اشتباه‌های رایج والدین در برخورد با اعتیاد نوجوان به گوشی

بیشتر این اشتباه‌ها از سر نگرانی است، نه بی‌توجهی. اما دانستنشان کمک می‌کند انرژی خانواده هدر نرود.

  • مقایسه کردن: «پسرخاله‌ات اصلاً گوشی دستش نمی‌گیرد و رتبه‌ی خوب آورد.» این جمله فقط حس شرم می‌سازد و انگیزه‌ای برای تغییر نمی‌دهد.
  • جاسوسی پنهانی: خواندن پیام‌ها بدون اطلاع نوجوان، اگر لو برود، اعتماد را برای مدت طولانی از بین می‌برد. نظارت متناسب با سن، مثل محدود کردن برنامه‌ها، بهتر است با اطلاع خودش باشد.
  • بی‌ثباتی در قانون: امروز سخت‌گیری و فردا، چون حوصله‌ی دعوا نیست، بی‌خیالی. نوجوان زود یاد می‌گیرد که با اصرار، قانون شکسته می‌شود.
  • اختلاف پدر و مادر: اگر یکی گوشی را می‌گیرد و دیگری پنهانی پس می‌دهد، هیچ قانونی جواب نمی‌دهد. قبل از حرف زدن با نوجوان، خودتان به توافق برسید.
  • نادیده گرفتن دنیای او: مسخره کردن بازی یا یوتیوبر محبوبش، فاصله را بیشتر می‌کند. کمی کنجکاوی درباره‌ی چیزی که دوست دارد، در گفت‌وگو را باز نگه می‌دارد.

یادتان باشد که هدف، صفر کردن گوشی نیست. هدف این است که نوجوان کم‌کم خودش یاد بگیرد استفاده‌اش را مدیریت کند؛ مهارتی که در بزرگسالی هم به آن نیاز دارد.

الگو بودن والدین

نوجوان به آنچه می‌بیند بیشتر از آنچه می‌شنود دقت می‌کند. اگر پدر و مادر خودشان سر شام پیام می‌خوانند یا تا نیمه‌شب در اینستاگرام می‌چرخند، قانون برای نوجوان بی‌معنا به نظر می‌رسد. بهتر است قانون‌های خانه، مثل شارژ گوشی بیرون از اتاق خواب، برای همه باشد. درباره‌ی اثر فضای مجازی بر کل خانواده، مقاله‌ی تأثیر فضای مجازی بر خانواده را ببینید.

رابطه هم مهم است. نوجوانی که با پدر و مادرش وقت خوب می‌گذراند، کمتر نیاز دارد همه‌چیز را در گوشی جست‌وجو کند. گاهی ده دقیقه گوش دادن واقعی به حرفش درباره‌ی بازی‌ای که دوست دارد، بیشتر از یک ساعت نصیحت اثر دارد. برای ایده‌های بیشتر، چگونه با نوجوان خود برخورد کنیم را بخوانید.

کی باید از مشاور نوجوان کمک گرفت؟

اگر با وجود تلاش خانواده اوضاع بهتر نشده، یا یکی از این حالت‌ها را می‌بینید، مراجعه به متخصص را عقب نیندازید:

  • ترک تحصیل یا افت شدید درسی، یا نرفتن به مدرسه.
  • پرخاشگری شدید یا شکستن وسایل وقتی گوشی گرفته می‌شود.
  • کناره‌گیری کامل از دوستان و خانواده.
  • نشانه‌های غم طولانی، ناامیدی یا اضطراب.
  • بی‌خوابی مداوم که روی سلامتش اثر گذاشته است.

مشاور نوجوان هم با خود نوجوان کار می‌کند و هم به والدین کمک می‌کند قانون‌ها را بدون جنگ اجرا کنند. اگر پشت ماجرا اضطراب، افسردگی یا بیش‌فعالی باشد، همین ارزیابی آن را روشن می‌کند. در کلینیک نیک‌مایند در شهرک اکباتان، مشاوره نوجوان هم حضوری و هم آنلاین برگزار می‌شود. اگر نوجوان راضی به آمدن نیست، والدین می‌توانند اول خودشان بیایند. برای شروع، از صفحه‌ی رزرو جلسه وقت بگیرید.

سؤال‌های متداول

نوجوان روزی چند ساعت می‌تواند از گوشی استفاده کند؟

عدد واحدی برای همه وجود ندارد. مهم‌تر از ساعت، این است که خواب، درس، ورزش و رابطه با خانواده سر جایشان باشند و استفاده تحت کنترل خود نوجوان بماند.

گرفتن گوشی از نوجوان کار درستی است؟

گرفتن ناگهانی گوشی معمولاً به دعوا و استفاده‌ی پنهانی می‌رسد. قانون‌هایی که با هم ساخته شوند و پیامد روشن داشته باشند، اثر پایدارتری دارند.

اعتیاد به بازی با اعتیاد به گوشی فرق دارد؟

سازمان جهانی بهداشت «اختلال بازی» را یک تشخیص رسمی می‌داند، اما «اعتیاد به گوشی» بیشتر توصیف رایج است. در هر دو، از دست رفتن کنترل و آسیب به زندگی روزمره ملاک نگرانی است.

اگر نوجوانم حاضر نیست پیش مشاور بیاید چه کنم؟

والدین می‌توانند اول خودشان مشاوره بگیرند و راه درست برخورد را یاد بگیرند. گاهی بعد از تغییر فضای خانه، نوجوان هم راحت‌تر قبول می‌کند.

تحریریه کلینیک روانشناسی نیک‌مایندمطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد