مشاوره کودک

شب‌ادراری کودکان؛ کی طبیعی است، جنبه‌ی روانی آن و رفتار درست والدین

شب‌ادراری کودکان؛ کی طبیعی است، جنبه‌ی روانی آن و رفتار درست والدین
عکس: Direct Media / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. شب‌ادراری کودکان تا چه سنی طبیعی است؟
  2. علت‌ها: بدن، خواب و احساسات
  3. رفتار درست والدین با شب‌ادراری کودکان
  4. همکاری با پزشک و روانشناس کودک
  5. کی باید زودتر اقدام کرد؟
  6. سؤال‌های متداول

شب‌ادراری کودکان تا حدود پنج‌سالگی معمولاً بخشی طبیعی از رشد است و بیشتر بچه‌ها به مرور خودشان خشک می‌شوند. اگر بچه بعد از این سن هنوز مرتب شب‌ها جایش را خیس می‌کند، یا بعد از چند ماه خشک ماندن دوباره شب‌ادراری شروع شده، وقت آن است که اول با پزشک و بعد، در صورت لزوم، با روانشناس کودک مشورت کنید. شب‌ادراری تقریباً هیچ‌وقت از لجبازی یا تنبلی نیست و با تنبیه و سرزنش بهتر نمی‌شود؛ بدتر می‌شود.

شب‌ادراری کودکان تا چه سنی طبیعی است؟

کنترل مثانه در خواب دیرتر از کنترل در بیداری شکل می‌گیرد. بچه‌ای که روزها مدت‌هاست از پوشک گرفته شده، ممکن است شب‌ها هنوز آماده نباشد. این فقط به رشد مغز و مثانه و عمق خواب بستگی دارد، نه به اراده‌ی بچه.

متخصصان معمولاً شب‌ادراری را قبل از پنج‌سالگی مشکل حساب نمی‌کنند. بعد از این سن هم، اگر گاه‌به‌گاه است، جای نگرانی زیادی نیست. چیزی که بررسی لازم دارد این دو حالت است:

  • شب‌ادراری اولیه: کودک بالای پنج سال که هیچ‌وقت برای مدت طولانی شب‌ها خشک نمانده است.
  • شب‌ادراری ثانویه: کودکی که دست‌کم چند ماه شب‌ها خشک بوده و دوباره شروع کرده است. این نوع بیشتر با یک تغییر بدنی یا روانی در زندگی بچه همراه است.

علت‌ها: بدن، خواب و احساسات

شب‌ادراری معمولاً یک علت ساده ندارد. چند عامل رایج این‌هاست:

  • ارث: شب‌ادراری در خانواده‌ها تکرار می‌شود. اگر پدر یا مادر در کودکی همین تجربه را داشته‌اند، احتمالش در بچه بیشتر است.
  • خواب عمیق: بعضی بچه‌ها آن‌قدر عمیق می‌خوابند که پیام پر شدن مثانه بیدارشان نمی‌کند.
  • تولید ادرار در شب: بدن بعضی بچه‌ها شب‌ها ادرار بیشتری می‌سازد یا مثانه‌شان هنوز ظرفیت کافی ندارد.
  • یبوست: روده‌ی پر به مثانه فشار می‌آورد و گاهی شب‌ادراری را بیشتر می‌کند.
  • مشکل‌های پزشکی: عفونت ادراری، دیابت یا بعضی مشکل‌های خواب و تنفس هم می‌تواند پشت شب‌ادراری باشد. به همین دلیل قدم اول همیشه پزشک است.

جنبه‌ی روانی شب‌ادراری

استرس به‌تنهایی معمولاً علت شب‌ادراری اولیه نیست، اما می‌تواند آن را بیشتر کند یا باعث برگشتن آن بعد از یک دوره خشک ماندن شود. اتفاق‌هایی که در زندگی بچه‌ها زیاد پیش می‌آید:

  • به دنیا آمدن خواهر یا برادر کوچک‌تر
  • شروع مدرسه یا پیش‌دبستانی، یا عوض کردن مدرسه
  • اسباب‌کشی به خانه یا محله‌ی تازه
  • دعوا و تنش بین پدر و مادر، یا جدایی آن‌ها
  • از دست دادن یکی از نزدیکان یا یک ترس شدید

از طرف دیگر، خود شب‌ادراری هم بار روانی دارد. بچه‌ای که هر صبح با ملافه‌ی خیس بیدار می‌شود، ممکن است خجالت بکشد، از خوابیدن خانه‌ی مادربزرگ یا اردوی مدرسه فرار کند و کم‌کم به خودش به چشم «بچه‌ی خراب» نگاه کند. این همان جایی است که روانشناس کودک می‌تواند کمک کند. درباره‌ی ساختن اعتمادبه‌نفس بچه‌ها در مطلب راه‌های ایجاد اعتماد به نفس در کودکان بیشتر بخوانید.

رفتار درست والدین با شب‌ادراری کودکان

واکنش پدر و مادر در شب‌ادراری کودکان اهمیت زیادی دارد. بچه کنترلی روی این اتفاق ندارد؛ پس هر برخوردی که بار گناه را روی دوش او بگذارد، فقط اضطراب و پنهان‌کاری می‌سازد.

کارهایی که کمک می‌کند

  • آرام و عادی برخورد کنید: صبح‌ها بدون اخم و توضیح اضافه، ملافه را با هم عوض کنید. بگویید: «اشکالی ندارد، بدنت دارد یاد می‌گیرد.»
  • بچه را در کار سهیم کنید، نه تنبیه: بچه‌ی بزرگ‌تر می‌تواند ملافه را در سبد لباس بگذارد. هدف حس مسئولیت است، نه جریمه.
  • قبل از خواب دستشویی را عادت کنید: رفتن به دستشویی درست قبل از خواب را جزو برنامه‌ی ثابت شب کنید.
  • آب را از عصر کمتر کنید، نه کل روز: بچه در طول روز آب کافی بنوشد، اما در یکی دو ساعت آخر قبل از خواب مایعات کمتری بخورد.
  • شب‌های خشک را بی‌اغراق تشویق کنید: یک جدول ساده با برچسب برای شب‌های خشک برای بعضی بچه‌ها انگیزه می‌سازد. اما شب‌های خیس را با برچسب منفی یا محرومیت جواب ندهید.
  • رازداری کنید: جلوی مهمان، خواهر و برادرها یا اقوام درباره‌اش حرف نزنید.

کارهایی که اوضاع را بدتر می‌کند

  • دعوا، تهدید یا تنبیه بدنی
  • مسخره کردن یا مقایسه با بچه‌های دیگر؛ مثلاً «پسرخاله‌ات از دو سالگی خشک بود»
  • پوشک کردن دوباره‌ی بچه‌ی بزرگ‌تر به‌عنوان تنبیه
  • بیدار کردن بچه با عصبانیت در نیمه‌شب

در خانواده‌های گسترده، اطرافیان گاهی با نیت خیر حرف‌هایی می‌زنند که بچه را تحقیر می‌کند. اشکالی ندارد مؤدبانه اما محکم بگویید که این موضوع را با پزشک پیگیری می‌کنید و بهتر است جلوی بچه مطرح نشود.

با خود بچه چطور حرف بزنیم؟

بچه‌ها از شب‌ادراری بیشتر از آنچه نشان می‌دهند خجالت می‌کشند. یک گفت‌وگوی کوتاه و آرام، در زمانی که همه سرحال‌اند و نه صبح بعد از یک شب خیس، می‌تواند این بار را سبک کند.

به زبان ساده توضیح بدهید که مثانه مثل یک کیسه‌ی کوچک است و مغز باید یاد بگیرد در خواب هم صدایش را بشنود. بگویید این اتفاق برای خیلی از بچه‌ها می‌افتد و تقصیر او نیست. اگر خودتان یا یکی از نزدیکان در کودکی همین تجربه را داشته‌اید و بچه با شنیدنش راحت‌تر می‌شود، گفتنش کمک می‌کند حس کند تنها نیست.

از بچه بپرسید چه چیزی کمکش می‌کند؛ مثلاً چراغ خواب کوچک در راهرو تا ترس از تاریکی مانع رفتن به دستشویی نشود، یا اینکه لباس و ملافه‌ی اضافه کنار تختش باشد تا نیمه‌شب خودش بتواند عوضشان کند. وقتی بچه در راه‌حل سهیم باشد، حس کنترل بیشتری پیدا می‌کند.

همکاری با پزشک و روانشناس کودک

درمان شب‌ادراری معمولاً کار تیمی است. پزشک کودک یا متخصص کلیه و مجاری ادرار علت‌های جسمی را بررسی می‌کند و درباره‌ی روش‌های درمانی، از جمله دستگاه هشدار شب‌ادراری یا درمان دارویی، تصمیم می‌گیرد. تصمیم درباره‌ی هر دارویی فقط با پزشک است.

روانشناس کودک وقتی وارد می‌شود که:

  • شب‌ادراری بعد از یک دوره خشک ماندن و هم‌زمان با یک اتفاق استرس‌زا برگشته باشد.
  • بچه نشانه‌های دیگری هم دارد؛ مثل ترس‌های شبانه، اضطراب، پرخاشگری یا گوشه‌گیری.
  • شب‌ادراری روی اعتمادبه‌نفس، دوستی‌ها یا مدرسه‌ی بچه اثر گذاشته است.
  • رابطه‌ی والدین و بچه سر این موضوع پرتنش شده است.

در جلسه‌های مشاوره کودک، درمانگر معمولاً با والدین درباره‌ی سابقه‌ی رشد، خواب، اتفاق‌های اخیر و برخورد خانواده حرف می‌زند و با خود بچه، متناسب با سنش، از طریق بازی و گفت‌وگو کار می‌کند. هدف کم کردن اضطراب، تقویت حس توانایی بچه و کمک به والدین برای واکنش آرام‌تر است. اگر شب‌ادراری با شروع مدرسه همراه شده، مطلب استرس کودکان در مدرسه هم به کارتان می‌آید.

کی باید زودتر اقدام کرد؟

در این موارد منتظر نمانید و زودتر با پزشک تماس بگیرید:

  • درد یا سوزش هنگام ادرار، یا ادرار کدر و بدبو
  • تشنگی زیاد و ادرار زیاد در طول روز
  • خیس کردن در طول روز در بچه‌ای که قبلاً مشکلی نداشته
  • خروپف شدید یا وقفه در تنفس هنگام خواب
  • تغییر ناگهانی رفتار، ترس از یک فرد یا مکان خاص، یا نشانه‌هایی که شما را نگران امنیت بچه می‌کند

شب‌ادراری کودکان با صبر، برخورد آرام و کمک درست، در بیشتر بچه‌ها بهتر می‌شود. اگر پزشک علت جسمی پیدا نکرده یا حس می‌کنید این موضوع روی روحیه‌ی بچه و آرامش خانه اثر گذاشته، می‌توانید از صفحه‌ی رزرو جلسه با روانشناس کودک در کلینیک نیک‌مایند در اکباتان وقت بگیرید. جلسه‌های والدین را می‌شود آنلاین هم برگزار کرد.

سؤال‌های متداول

شب‌ادراری کودک از چه سنی مشکل حساب می‌شود؟

معمولاً قبل از پنج‌سالگی طبیعی است. اگر بعد از این سن مرتب تکرار شود، یا بعد از چند ماه خشک ماندن دوباره شروع شود، بهتر است با پزشک مشورت کنید.

آیا شب‌ادراری نشانه‌ی مشکل روانی است؟

بیشتر وقت‌ها نه. شب‌ادراری اغلب به رشد مثانه، خواب عمیق و ارث مربوط است، اما استرس می‌تواند آن را بیشتر کند یا باعث برگشتنش شود.

بیدار کردن بچه در نیمه‌شب برای دستشویی خوب است؟

گاهی برای کم کردن ملافه‌ی خیس کمک می‌کند، اما به خودی خود کنترل مثانه را یاد نمی‌دهد. بهتر است درباره‌ی روش مناسب با پزشک کودک هماهنگ کنید.

کی باید سراغ روانشناس کودک رفت؟

وقتی شب‌ادراری با یک اتفاق استرس‌زا برگشته، بچه نشانه‌های اضطراب یا گوشه‌گیری دارد، یا این موضوع اعتمادبه‌نفس او و آرامش خانه را تحت تأثیر گذاشته است.

تحریریه کلینیک روانشناسی نیک‌مایندمطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد