اختلالات روانشناختی

اضطراب اجتماعی؛ فرقش با خجالت، نشانه‌ها و درمان

اضطراب اجتماعی؛ فرقش با خجالت، نشانه‌ها و درمان
عکس: Bonnie Moreland (free images) / Flickr (PDM)
فهرست مطالب
  1. اضطراب اجتماعی با خجالتی بودن چه فرقی دارد؟
  2. نشانه‌های اضطراب اجتماعی
  3. اضطراب اجتماعی از کجا می‌آید؟
  4. درمان اضطراب اجتماعی؛ CBT و راه‌های مؤثر دیگر
  5. از همین امروز چه کاری از دستتان برمی‌آید؟
  6. چه زمانی برای اضطراب اجتماعی سراغ متخصص برویم؟
  7. سؤال‌های متداول

اضطراب اجتماعی یعنی ترس شدید و ماندگار از اینکه دیگران شما را قضاوت کنند، مسخره کنند یا متوجه دستپاچگی‌تان شوند؛ آن‌قدر شدید که از موقعیت‌های معمولی مثل حرف زدن در جلسه، زنگ زدن به یک اداره یا رفتن به مهمانی فرار می‌کنید. این همان خجالتی بودن نیست. آدم خجالتی ممکن است اولش کم‌حرف باشد و بعد گرم شود، اما کسی که اضطراب اجتماعی دارد روزها قبل از یک موقعیت نگران است و بعدش هم ساعت‌ها آن را در ذهنش مرور می‌کند. خبر خوب این است که اضطراب اجتماعی از قابل‌درمان‌ترین مشکل‌های اضطرابی است و روان‌درمانی، به‌ویژه CBT، برایش پشتوانه‌ی علمی محکمی دارد.

اضطراب اجتماعی با خجالتی بودن چه فرقی دارد؟

خجالت یک ویژگی شخصیتی است و بسیاری از آدم‌ها کمی از آن را دارند. مشکل وقتی شروع می‌شود که ترس، زندگی شما را کوچک کند. فرق اصلی در سه چیز است: شدت ترس، مدت آن و اینکه چقدر جلوی کارهای مهم شما را می‌گیرد.

  • خجالتی بودن: در جمع تازه کمی معذبید، اما می‌روید، کم‌کم راحت می‌شوید و بعدش زیاد به آن فکر نمی‌کنید.
  • اضطراب اجتماعی: از چند روز قبل دل‌شوره دارید، دنبال بهانه‌ای برای نرفتن می‌گردید، در خود موقعیت حواستان مدام به خودتان است و بعدش هر جمله‌ای را که گفته‌اید دوباره و دوباره در ذهن می‌سنجید.

فرض کنید در یک مهمانی خانوادگی از شما می‌خواهند درباره‌ی کارتان توضیح بدهید. آدم خجالتی شاید کوتاه جواب بدهد و بحث را عوض کند. کسی که اضطراب اجتماعی دارد ممکن است از هفته‌ی قبل به این لحظه فکر کرده باشد، سرخ شود، صدایش بلرزد و تا چند روز بعد خودش را بابت «حرف بی‌ربطی» که زده سرزنش کند. در فرهنگی که تعارف، مهمانی و نگاه فامیل پررنگ است، این ترس می‌تواند خیلی خسته‌کننده باشد.

نشانه‌های اضطراب اجتماعی

نشانه‌ها معمولاً در سه سطح دیده می‌شوند: فکر، بدن و رفتار. لازم نیست همه‌شان را داشته باشید.

در فکر

  • ترس از اینکه دیگران شما را احمق، بی‌عرضه یا عجیب ببینند.
  • این باور که همه متوجه لرزش دست یا سرخ شدن صورت شما می‌شوند.
  • مرور طولانی گفت‌وگوها بعد از تمام شدنشان و پیدا کردن «اشتباه‌ها».

در بدن

  • تپش قلب، عرق کردن، لرزش دست یا صدا و سرخ شدن.
  • دل‌پیچه، حالت تهوع یا خشکی دهان قبل از یک موقعیت اجتماعی.
  • گاهی ذهن «سفید» می‌شود و کلمه‌ها یادتان نمی‌آید.

در رفتار

  • دوری از ارائه دادن، سؤال پرسیدن در کلاس، غذا خوردن جلوی دیگران یا تماس تلفنی.
  • رفتارهای «ایمنی»: نگاه نکردن به چشم دیگران، سرگرم کردن خود با گوشی، آماده کردن جمله‌ها از قبل یا نشستن در گوشه‌ی جمع.
  • رد کردن فرصت‌های کاری یا تحصیلی فقط به‌خاطر اینکه باید جلوی دیگران حرف بزنید.

اگر این الگو چند ماه ادامه داشته و روی کار، درس یا رابطه‌هایتان اثر گذاشته، بهتر است با یک متخصص صحبت کنید. اضطراب اجتماعی یکی از چند نوع مشکل اضطرابی است؛ برای آشنایی با بقیه، مطلب اختلال‌های اضطرابی را بخوانید.

اضطراب اجتماعی از کجا می‌آید؟

معمولاً یک علت واحد ندارد. چند عامل کنار هم قرار می‌گیرند:

  • خلق‌وخو: بعضی بچه‌ها از همان کودکی در موقعیت‌های تازه محتاط‌ترند.
  • تجربه‌ها: مسخره شدن در مدرسه، تحقیر جلوی جمع یا مقایسه‌ی مداوم با بچه‌های فامیل می‌تواند ترس از قضاوت را تقویت کند.
  • الگوی خانواده: وقتی جمله‌هایی مثل «زشته، مردم چی می‌گن؟» زیاد شنیده شود، بچه یاد می‌گیرد نگاه دیگران خیلی خطرناک است.
  • چرخه‌ی اجتناب: هر بار که از موقعیتی فرار می‌کنید، همان لحظه آرام می‌شوید. اما ذهن نتیجه می‌گیرد که آن موقعیت واقعاً خطرناک بوده و دفعه‌ی بعد ترس بیشتر می‌شود.

این چرخه‌ی آخر مهم‌ترین چیزی است که درمان روی آن کار می‌کند. اجتناب در کوتاه‌مدت کمک می‌کند و در بلندمدت ترس را بزرگ‌تر می‌کند.

درمان اضطراب اجتماعی؛ CBT و راه‌های مؤثر دیگر

CBT یا درمان شناختی‌رفتاری، روشی است که در آن روی فکرها و رفتارهایی کار می‌کنید که ترس را زنده نگه می‌دارند. راهنماهای بالینی معتبر، از جمله راهنمای NICE در بریتانیا، CBT مخصوص اضطراب اجتماعی را درمان خط اول این مشکل می‌دانند. در درمان معمولاً این کارها انجام می‌شود:

  1. شناختن فکرهای خودکار: مثل «همه می‌فهمند مضطربم» یا «اگر سرخ شوم آبرویم می‌رود». بسیاری از این فکرها از جنس تحریف‌های شناختی هستند، مثل ذهن‌خوانی و فاجعه‌سازی.
  2. آزمودن فکرها: به‌جای بحث کردن با خودتان، با آزمایش‌های کوچک در دنیای واقعی می‌بینید پیش‌بینی‌تان چقدر درست بوده است.
  3. مواجهه‌ی تدریجی: از موقعیت‌های آسان شروع می‌کنید، مثل پرسیدن آدرس از یک فروشنده، و کم‌کم به سراغ موقعیت‌های سخت‌تر می‌روید، مثل ارائه در جلسه‌ی کاری.
  4. کنار گذاشتن رفتارهای ایمنی: یاد می‌گیرید بدون پناه بردن به گوشی یا جمله‌های حفظ‌شده در جمع بمانید و ببینید چه اتفاقی می‌افتد.
  5. توجه به بیرون: تمرین می‌کنید حواستان را از پایش خودتان به گفت‌وگو و آدم‌های روبه‌رو برگردانید.

در کنار این‌ها، آموزش مهارت‌های ارتباطی هم برای بعضی‌ها مفید است، به‌خصوص اگر سال‌ها از جمع دور مانده‌اند. چند تمرین کاربردی را در مطلب بهبود مهارت‌های اجتماعی پیدا می‌کنید.

دارو چه نقشی دارد؟

در بعضی افراد، به‌خصوص وقتی اضطراب شدید است یا با افسردگی همراه شده، روانپزشک ممکن است درمان دارویی را هم پیشنهاد کند. اینکه دارو لازم است یا نه، کدام دارو و تا کی، تصمیمی است که فقط روانپزشک بعد از ارزیابی می‌گیرد. هیچ دارویی را به توصیه‌ی دوست یا اینترنت شروع یا قطع نکنید و برای این موضوع سراغ روانپزشک بروید.

از همین امروز چه کاری از دستتان برمی‌آید؟

این پیشنهادها جای درمان را نمی‌گیرند، اما قدم‌های کوچک و واقعی‌اند:

  • فهرست ترس‌هایتان را بنویسید. موقعیت‌ها را از آسان به سخت مرتب کنید؛ از صفر تا ده به هر کدام نمره بدهید.
  • هر هفته یک قدم کوچک بردارید. مثلاً خودتان نان بخرید و از فروشنده سؤالی بپرسید، یا در گروه خانوادگی یک پیام صوتی کوتاه بفرستید.
  • بعد از هر موقعیت، فقط یک بار مرور کنید. بنویسید چه پیش‌بینی‌ای داشتید و واقعاً چه شد. بعد دفتر را ببندید.
  • با بدن آرام‌تر وارد شوید. چند دقیقه نفس آهسته، خواب کافی و کم کردن کافئین در روز یک موقعیت سخت کمک می‌کند.
  • با خودتان مهربان‌تر حرف بزنید. دستپاچه شدن نشانه‌ی بی‌عرضگی نیست؛ بدنتان دارد از شما محافظت می‌کند، فقط کمی بیش از اندازه.

اگر اضطرابتان آن‌قدر شدید شده که حس می‌کنید راه نفس کشیدنتان بسته است یا فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید، یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید (اورژانس ۱۱۵).

چه زمانی برای اضطراب اجتماعی سراغ متخصص برویم؟

اگر بیش از چند ماه است این ترس‌ها را دارید، اگر به‌خاطرشان کار، رشته یا دوستی‌ای را از دست داده‌اید، یا اگر برای آرام شدن در جمع به چیزی مثل سیگار یا مصرف مواد پناه می‌برید، وقت گرفتن کمک است. خیلی‌ها سال‌ها صبر می‌کنند چون فکر می‌کنند «فقط خجالتی‌اند» یا اینکه خودِ رفتن پیش روانشناس هم یک موقعیت اجتماعی ترسناک است.

اگر حضور در کلینیک برایتان سخت است، می‌توانید با مشاوره‌ی آنلاین شروع کنید و بعد، هر وقت آماده بودید، جلسه‌ها را حضوری ادامه دهید. در کلینیک نیک‌مایند در اکباتان، اگر مطمئن نیستید از کجا شروع کنید، اول یک پیش‌مشاوره انجام می‌شود و بعد به درمانگری ارجاع داده می‌شوید که با اضطراب کار می‌کند. هر وقت آماده بودید، می‌توانید از صفحه‌ی رزرو جلسه وقت بگیرید.

سؤال‌های متداول

اضطراب اجتماعی خودبه‌خود خوب می‌شود؟

معمولاً نه. اجتناب از موقعیت‌ها ترس را نگه می‌دارد و گاهی بیشتر می‌کند، اما با درمان مناسب خیلی‌ها بهبود محسوسی را تجربه می‌کنند.

درمان اضطراب اجتماعی چقدر طول می‌کشد؟

به شدت مشکل و شرایط هر فرد بستگی دارد. CBT معمولاً دوره‌ای چندماهه با جلسه‌های منظم است و درمانگر بعد از ارزیابی برآورد دقیق‌تری می‌دهد.

مشاوره آنلاین برای اضطراب اجتماعی جواب می‌دهد؟

بله، CBT به شکل آنلاین هم قابل انجام است و برای خیلی‌ها شروع راحت‌تری است. تمرین‌های مواجهه را هم بین جلسه‌ها در زندگی واقعی انجام می‌دهید.

اضطراب اجتماعی همان درون‌گرایی است؟

نه. آدم درون‌گرا از تنهایی انرژی می‌گیرد اما از جمع نمی‌ترسد. در اضطراب اجتماعی فرد اغلب دلش می‌خواهد در جمع باشد، ولی ترس از قضاوت مانعش می‌شود.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد