اختلالات روانشناختی

بیش‌فعالی بزرگسالان؛ نشانه‌ها، دلیل دیر تشخیص گرفتن و مسیر ارزیابی

بیش‌فعالی بزرگسالان؛ نشانه‌ها، دلیل دیر تشخیص گرفتن و مسیر ارزیابی
عکس: Jeffrey Betts / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. بیش‌فعالی بزرگسالان چه شکلی دارد؟
  2. چرا خیلی‌ها دیر تشخیص می‌گیرند؟
  3. بیش‌فعالی بزرگسالان یا فقط حواس‌پرتی معمولی؟
  4. مسیر ارزیابی ADHD در بزرگسالی
  5. درمان بیش‌فعالی بزرگسالان
  6. اثر ADHD بر خانواده و رابطه
  7. کی و از کجا کمک بگیریم؟
  8. سؤال‌های متداول

بیش‌فعالی بزرگسالان همان اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی یا ADHD است که از کودکی شروع شده و تا بزرگسالی ادامه پیدا کرده است. در بزرگسالان معمولاً کمتر شبیه بچه‌ای است که یک جا بند نمی‌شود و بیشتر به شکل حواس‌پرتی، فراموشی، بی‌نظمی، عقب انداختن کارها و بی‌قراری درونی دیده می‌شود. خیلی‌ها تا سی یا چهل‌سالگی تشخیص نمی‌گیرند، چون در کودکی فقط «تنبل»، «شلوغ» یا «حواس‌پرت» خوانده شده‌اند. تشخیص با ارزیابی تخصصی انجام می‌شود و این اختلال قابل مدیریت و درمان است.

بیش‌فعالی بزرگسالان چه شکلی دارد؟

ADHD کوتاه‌شده‌ی عبارت انگلیسی Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder است، یعنی اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی. این اختلال سه بخش اصلی دارد: کم‌توجهی، بیش‌فعالی و تکانشگری. در هر فرد ممکن است یکی پررنگ‌تر باشد.

نشانه‌های کم‌توجهی

  • کارها را شروع می‌کنید و نیمه‌کاره رها می‌کنید.
  • کلید، گوشی، کیف پول یا عینک مدام گم می‌شود.
  • قرارها، تاریخ قسط یا تولد نزدیکان را فراموش می‌کنید.
  • کارهای طولانی و خسته‌کننده، مثل پر کردن فرم اداری یا نوشتن گزارش، برایتان بسیار سخت است.
  • وسط جلسه یا وقتی کسی حرف می‌زند، ذهنتان جای دیگری می‌رود.

نشانه‌های بیش‌فعالی و تکانشگری

  • بی‌قراری درونی؛ نشستن طولانی در جلسه، کلاس یا مهمانی برایتان عذاب است.
  • وسط حرف دیگران می‌پرید یا جواب را قبل از تمام شدن سؤال می‌دهید.
  • تصمیم‌های عجولانه می‌گیرید؛ در خرید، کار یا رابطه.
  • صبر کردن در صف یا ترافیک برایتان بیش از حد کلافه‌کننده است.

بسیاری از بزرگسالان مبتلا تجربه‌ی دیگری هم دارند که کمتر درباره‌اش حرف زده می‌شود: غرق شدن در کاری که برایشان جذاب است. ممکن است کسی ساعت‌ها روی یک پروژه‌ی مورد علاقه تمرکز کند و همان روز نتواند یک ایمیل ساده‌ی کاری را بفرستد. این تمرکز گاه‌به‌گاه باعث می‌شود اطرافیان فکر کنند مشکل فقط «بی‌حوصلگی» یا «نخواستن» است.

فرض کنید صبح با برنامه‌ی دقیق از خانه بیرون می‌روید. در راه یادتان می‌افتد گوشی را جا گذاشته‌اید، برمی‌گردید، دیر می‌رسید و سر کار هم سه کار را هم‌زمان شروع می‌کنید و هیچ‌کدام تمام نمی‌شود. اگر این روزها استثنا نیستند و از نوجوانی همراهتان بوده‌اند، ارزش دارد جدی‌تر به آن نگاه کنید.

چرا خیلی‌ها دیر تشخیص می‌گیرند؟

بیشتر ما بیش‌فعالی را با تصویر پسربچه‌ای می‌شناسیم که در کلاس آرام ندارد. این تصویر باعث شده خیلی‌ها دیده نشوند. دلیل‌های رایج دیر تشخیص گرفتن این‌هاست:

  • نوع کم‌توجه بی‌سروصداست. بچه‌ای که فقط در خیال خودش است، مزاحم کلاس نمی‌شود و کسی سراغش نمی‌رود. این الگو در دخترها بیشتر دیده می‌شود.
  • برچسب‌ها جای تشخیص را گرفته‌اند. «اگر بخواهد می‌تواند»، «تنبل است» یا «حواسش به درس نیست» جمله‌هایی است که خیلی از این بزرگسالان در کودکی زیاد شنیده‌اند.
  • جبران کردن با تلاش زیاد. بعضی با هوش و شب‌بیداری، مدرسه و حتی کنکور را پشت سر گذاشته‌اند. مشکل وقتی آشکار می‌شود که مسئولیت‌ها زیاد شده‌اند؛ دانشگاه، کار، ازدواج یا بچه‌دار شدن.
  • مشکلات همراه. اضطراب، افسردگی یا مشکلات خواب اغلب همراه ADHD هستند و گاهی فقط همان‌ها دیده و درمان می‌شوند.

اگر در کودکی فرزندتان تشخیص بیش‌فعالی گرفته، شاید شما هم نشانه‌ها را در خودتان بشناسید؛ این اختلال در خانواده‌ها زیاد تکرار می‌شود. درباره‌ی نشانه‌ها در بچه‌ها در مطلب بیش‌فعالی کودکان بیشتر بخوانید.

بیش‌فعالی بزرگسالان یا فقط حواس‌پرتی معمولی؟

همه‌ی ما گاهی حواس‌پرت می‌شویم، کار را عقب می‌اندازیم یا کلید را گم می‌کنیم. این‌ها به تنهایی یعنی ADHD نیست. چند چیز تفاوت را مشخص می‌کند:

  • از کودکی بوده است. طبق معیارهای تشخیصی، چند نشانه باید پیش از دوازده‌سالگی وجود داشته باشد، حتی اگر آن موقع کسی متوجهش نشده باشد.
  • در بیش از یک محیط دیده می‌شود. مثلاً هم در کار، هم در خانه و هم در رابطه‌ها.
  • به زندگی آسیب می‌زند. مشکل در کار، تحصیل، مدیریت پول یا رابطه‌ی زناشویی ایجاد کرده است.

دلیل‌های دیگری هم می‌توانند نشانه‌هایی شبیه این بسازند: کم‌خوابی طولانی، اضطراب، افسردگی، استرس شدید، بعضی مشکلات جسمی مثل اختلال تیروئید، و حتی استفاده‌ی بی‌وقفه از گوشی. برای همین ویدیوهای کوتاه شبکه‌های اجتماعی یا تست‌های اینترنتی برای تشخیص کافی نیستند. آن‌ها فقط می‌توانند نشان بدهند که شاید وقتش رسیده با یک متخصص حرف بزنید.

مسیر ارزیابی ADHD در بزرگسالی

تشخیص ADHD با یک آزمایش ساده انجام نمی‌شود. ارزیابی چند بخش دارد و کار روانپزشک یا روانشناس بالینی است:

  1. مصاحبه‌ی بالینی. متخصص درباره‌ی مشکلات امروز، کار، رابطه‌ها، خواب و حال‌وهوای کلی‌تان سؤال می‌کند.
  2. بررسی کودکی. درباره‌ی مدرسه و رفتارتان در کودکی می‌پرسد. کارنامه‌های قدیمی یا صحبت با پدر و مادر، اگر ممکن باشد، کمک زیادی می‌کند.
  3. پرسشنامه و تست. پرسشنامه‌های استاندارد و تست‌های توجه، مثل تست توجه و تمرکز IVA-2، تصویر دقیق‌تری می‌دهند. این تست‌ها در بخش روان‌سنجی و تست‌ها انجام می‌شوند، اما به تنهایی تشخیص نمی‌دهند و نتیجه‌شان کنار مصاحبه معنا پیدا می‌کند.
  4. بررسی مشکلات همراه. متخصص اضطراب، افسردگی، مشکلات خواب یا مصرف مواد را هم بررسی می‌کند و گاهی برای کنار گذاشتن علت‌های جسمی، آزمایش پزشکی پیشنهاد می‌دهد.

بعد از ارزیابی، چه تشخیص ADHD باشد چه نباشد، دست‌کم می‌فهمید مشکل از کجاست. همین برای خیلی‌ها پایان سال‌ها سرزنش خود است.

درمان بیش‌فعالی بزرگسالان

درمان معمولاً ترکیبی است و برای هر کس بر اساس شدت نشانه‌ها و شرایط زندگی‌اش تنظیم می‌شود.

دارو

دارو یکی از گزینه‌های درمان ADHD است، اما تصمیم درباره‌ی شروع، نوع و ادامه‌ی آن فقط با روانپزشک است. از داروی کس دیگری استفاده نکنید و دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنید. اگر فکر می‌کنید دارو برایتان لازم است، با روانپزشک صحبت کنید.

روان‌درمانی

درمان شناختی ـ رفتاری یا CBT، روشی که روی الگوهای فکر و رفتار کار می‌کند، برای بزرگسالان مبتلا به ADHD نسخه‌های ویژه دارد. در این جلسه‌ها مهارت‌های برنامه‌ریزی، مدیریت زمان و کنار آمدن با سرخوردگی تمرین می‌شود. روان‌درمانی به درمان اضطراب یا افسردگی همراه و ترمیم اعتمادبه‌نفسی که سال‌ها آسیب دیده هم کمک می‌کند.

مهارت‌های روزمره

  • فقط یک تقویم یا دفترچه داشته باشید و همه چیز را همان‌جا بنویسید.
  • کارهای بزرگ را به تکه‌های کوچک بشکنید و برای هر تکه تایمر بگذارید.
  • برای کلید، کیف و گوشی یک جای ثابت کنار در تعریف کنید.
  • از یادآور گوشی برای قرارها و قسط‌ها کمک بگیرید.
  • کارهای سخت را برای ساعت‌هایی بگذارید که ذهنتان سرحال‌تر است.

اگر عقب انداختن کارها مشکل اصلی‌تان است، مطلب اهمال‌کاری هم برایتان مفید است.

اثر ADHD بر خانواده و رابطه

فراموش کردن قرارها، نیمه‌کاره ماندن کارهای خانه یا پریدن وسط حرف، در رابطه‌ی زناشویی اغلب «اهمیت ندادن» تعبیر می‌شود. همسر احساس می‌کند بار زندگی روی دوش اوست و فرد مبتلا احساس می‌کند هر کاری بکند کافی نیست.

شناختن ADHD این چرخه را عوض می‌کند. وقتی هر دو بدانند مشکل از نخواستن نیست، می‌توانند به جای دعوا، با هم سیستم بسازند؛ مثلاً تقسیم کار روشن، فهرست مشترک خرید یا یادآورهای توافقی. گاهی چند جلسه‌ی مشترک با درمانگر هم کمک زیادی می‌کند.

کی و از کجا کمک بگیریم؟

اگر نشانه‌هایی که خواندید از نوجوانی همراهتان بوده و کار، درس یا رابطه‌تان را تحت تأثیر گذاشته، ارزیابی تخصصی قدم منطقی بعدی است. لازم نیست اول مطمئن شوید ADHD دارید؛ پیدا کردن جواب دقیقاً کار ارزیابی است.

در کلینیک نیک‌مایند در شهرک اکباتان، روانپزشک، روانشناس بالینی و بخش روان‌سنجی کنار هم کار می‌کنند و جلسه‌ها هم حضوری برگزار می‌شوند و هم آنلاین. اگر نمی‌دانید از کدام متخصص شروع کنید، پیش‌مشاوره مسیرتان را مشخص می‌کند. برای گرفتن وقت به صفحه‌ی رزرو جلسه بروید.

سؤال‌های متداول

ممکن است ADHD فقط در بزرگسالی شروع شود؟

طبق معیارهای تشخیصی، نشانه‌ها باید از کودکی وجود داشته باشند، حتی اگر کسی متوجهشان نشده باشد. اگر حواس‌پرتی تازه در بزرگسالی شروع شده، باید دلیل‌های دیگری مثل کم‌خوابی، اضطراب یا افسردگی هم بررسی شوند.

برای تشخیص بیش‌فعالی بزرگسالان پیش روانشناس بروم یا روانپزشک؟

هر دو می‌توانند ارزیابی را شروع کنند. اگر پای دارو در میان باشد، تصمیمش با روانپزشک است. اگر مطمئن نیستید، پیش‌مشاوره کمک می‌کند متخصص مناسب را پیدا کنید.

تست اینترنتی ADHD قابل اعتماد است؟

تست‌های اینترنتی فقط می‌توانند نشان بدهند که شاید ارزیابی لازم باشد. تشخیص با مصاحبه‌ی بالینی، بررسی کودکی و تست‌های استاندارد زیر نظر متخصص انجام می‌شود.

آیا ADHD بزرگسالی بدون دارو هم قابل مدیریت است؟

برای بعضی افراد، روان‌درمانی و مهارت‌های روزمره کمک زیادی می‌کند. اینکه دارو لازم است یا نه، به شدت نشانه‌ها بستگی دارد و روانپزشک درباره‌اش تصمیم می‌گیرد.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد