اختلالات روانشناختی

اختلال شخصیت مرزی؛ نشانه‌ها، باورهای اشتباه و درمان

اختلال شخصیت مرزی؛ نشانه‌ها، باورهای اشتباه و درمان
عکس: Rawpixel (CC0)
فهرست مطالب
  1. اختلال شخصیت مرزی چیست؟
  2. نشانه‌های اختلال شخصیت مرزی
  3. باورهای اشتباه درباره‌ی این اختلال
  4. چرا کسی دچار این اختلال می‌شود؟
  5. درمان اختلال شخصیت مرزی
  6. اگر یکی از عزیزانتان این اختلال را دارد
  7. کمک فوری و قدم بعدی
  8. سؤال‌های متداول

اختلال شخصیت مرزی (BPD) الگویی طولانی‌مدت از بی‌ثباتی در احساسات، رابطه‌ها و تصویری است که فرد از خودش دارد. کسی که با آن زندگی می‌کند هیجان‌ها را خیلی شدید و سریع تجربه می‌کند، از رها شدن به‌شدت می‌ترسد و گاهی در لحظه کارهایی می‌کند که بعد پشیمانش می‌کند. برخلاف تصور رایج، این اختلال درمان‌پذیر است و روان‌درمانی‌هایی مثل DBT اصلاً برای آن ساخته شده‌اند. تشخیصش هم کار متخصص است، نه یک تست اینترنتی.

اختلال شخصیت مرزی چیست؟

«مرزی» اسمی قدیمی است. روانپزشک‌ها زمانی فکر می‌کردند این حالت جایی در مرز میان روان‌نژندی و روان‌پریشی قرار دارد. امروز می‌دانیم این تعبیر دقیق نیست، اما اسم مانده است.

مشکل اصلی، تنظیم هیجان است. احساسات زود بالا می‌روند، خیلی شدید می‌شوند و دیر پایین می‌آیند. یک پیام بی‌جواب یا لحن سرد یک دوست می‌تواند در چند دقیقه آدم را از آرامش به خشم یا ناامیدی برساند.

کلمه‌ی «شخصیت» هم یعنی این الگو موقتی نیست. معمولاً از نوجوانی یا اوایل بزرگسالی پیدا می‌شود و در موقعیت‌های مختلف زندگی، در خانه، محل کار و رابطه‌ی عاطفی، تکرار می‌شود.

نشانه‌های اختلال شخصیت مرزی

در راهنمای تشخیصی روانپزشکی (DSM-5) نُه نشانه برای این اختلال آمده و برای تشخیص، دست‌کم پنج مورد باید به شکل پایدار وجود داشته باشد. فهرست زیر برای آشنایی است، نه خودتشخیصی. خیلی از ما گاهی یکی دو مورد از این‌ها را تجربه می‌کنیم.

  1. ترس شدید از رها شدن و تلاش زیاد برای جلوگیری از آن، حتی وقتی خطر واقعی‌ای در کار نیست.
  2. رابطه‌های پرنوسان؛ یک روز طرف مقابل بی‌نقص است و روز بعد آدمی بد و بی‌وفا به نظر می‌رسد.
  3. تصویر ناپایدار از خود: «نمی‌دانم واقعاً کی هستم و چه می‌خواهم.»
  4. رفتارهای تکانشی و آسیب‌زا، مثل خرج کردن بی‌حساب، رانندگی پرخطر، پرخوری یا مصرف مواد.
  5. فکر یا رفتار آسیب زدن به خود.
  6. نوسان شدید حال که معمولاً چند ساعت طول می‌کشد و به‌ندرت بیشتر از چند روز.
  7. احساس پوچی و خالی بودنی که مدام برمی‌گردد.
  8. خشم شدید و نامتناسب، یا سختی در کنترل خشم.
  9. در فشار زیاد، بدبینی گذرا یا حس جدا شدن از خود و اطراف.

فرض کنید دوستتان قرار عصر را لغو کرده است. بیشتر آدم‌ها کمی دلخور می‌شوند و بعد سراغ کار دیگری می‌روند. برای کسی که این اختلال را دارد، همین لغو قرار ممکن است به این فکر برسد که «دیگر دوستم ندارد؛ همه بالاخره ترکم می‌کنند». پشت سرش هم موجی از غم و خشم می‌آید و شاید ده‌ها پیام پشت‌سرهم.

باورهای اشتباه درباره‌ی این اختلال

«فقط می‌خواهند جلب توجه کنند»

رفتارهایی که از بیرون نمایشی به نظر می‌رسند، اغلب تلاشی برای کنار آمدن با دردی است که فرد راه دیگری برای تحملش بلد نیست. برچسب «جلب توجه» باعث می‌شود جدی گرفته نشوند، درست وقتی که بیش از همیشه به کمک نیاز دارند.

«درمان ندارد»

این یکی از قدیمی‌ترین و آسیب‌زاترین باورهاست. مطالعه‌هایی که این افراد را سال‌ها دنبال کرده‌اند نشان داده‌اند که نشانه‌های بسیاری از آن‌ها با گذشت زمان و درمان به‌طور محسوسی کم می‌شود. ناامیدی درمانگر یا خانواده گاهی بیشتر از خود اختلال مانع بهبود است.

«همان دوقطبی است»

هر دو نوسان حال دارند، اما جنس نوسان فرق می‌کند. در اختلال دوقطبی دوره‌های خلقی معمولاً روزها یا هفته‌ها طول می‌کشند و گاهی بی‌دلیل روشنی شروع می‌شوند. در شخصیت مرزی تغییرها سریع‌ترند و اغلب با اتفاقی در رابطه با دیگران شروع می‌شوند. گاهی هم هر دو با هم وجود دارند و جدا کردنشان کار روانپزشک است.

«فقط زن‌ها دچارش می‌شوند»

در مراکز درمانی زن‌ها بیشتر این تشخیص را می‌گیرند، اما بررسی‌های جمعیتی نشان می‌دهند مردها هم دچارش می‌شوند. شاید نشانه‌های مردها بیشتر به شکل خشم، دعوا یا رفتار پرخطر دیده شود و کمتر به درمان برسند.

چرا کسی دچار این اختلال می‌شود؟

یک علت واحد ندارد. پژوهشگران ترکیبی از زمینه‌ی ارثی و حساسیت هیجانی ذاتی را در کنار تجربه‌های دشوار کودکی مطرح می‌کنند؛ تجربه‌هایی مثل جدایی‌های دردناک، بی‌ثباتی خانواده یا آسیب‌های جدی.

یکی از نظریه‌های شناخته‌شده کودکی را تصویر می‌کند که هیجان‌هایش را شدید تجربه می‌کند و در محیطی بزرگ می‌شود که احساساتش در آن نادیده گرفته یا کوچک شمرده می‌شود. هر بار که ناراحت است می‌شنود «لوس نشو» یا «این که گریه ندارد». چنین کودکی یاد نمی‌گیرد هیجانش را بشناسد، اسم بگذارد و آرام کند.

هیچ‌کدام از این‌ها به معنی مقصر دانستن پدر و مادر یا خود فرد نیست. هدف فهمیدن است، نه سرزنش. خیلی از والدین با بهترین نیت و با همان چیزی که خودشان یاد گرفته بودند رفتار کرده‌اند.

درمان اختلال شخصیت مرزی

اصلی‌ترین درمان، روان‌درمانی است. چند رویکرد برای این اختلال طراحی یا با پژوهش آزموده شده‌اند.

رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)

DBT را مارشا لینهان، روانشناس آمریکایی، برای همین اختلال ساخت. این درمان چهار گروه مهارت آموزش می‌دهد: ذهن‌آگاهی، تحمل پریشانی، تنظیم هیجان و مهارت‌های ارتباطی. «دیالکتیک» یعنی کنار هم گذاشتن دو چیزی که متضاد به نظر می‌رسند: پذیرفتن خود همان‌طور که هست و در عین حال تلاش برای تغییر. نسخه‌ی کامل DBT معمولاً جلسه‌ی فردی و گروه آموزش مهارت را با هم دارد.

طرحواره‌درمانی و رویکردهای دیگر

طرحواره‌درمانی روی الگوهای عمیقی کار می‌کند که از کودکی شکل گرفته‌اند، مثل این باور که «همه رهایم می‌کنند». درمان مبتنی بر ذهنی‌سازی (MBT) و روان‌درمانی متمرکز بر انتقال (TFP) هم از رویکردهایی‌اند که برای این اختلال پژوهش شده‌اند. انتخاب رویکرد با درمانگر و بر اساس شرایط شماست.

نقش دارو

دارویی نیست که خود اختلال شخصیت مرزی را درمان کند. گاهی روانپزشک برای مشکلات همراه، مثل افسردگی، اضطراب یا بی‌خوابی، دارو در نظر می‌گیرد. شروع، تغییر یا قطع هر دارویی فقط با تصمیم روانپزشک است.

درمان یک‌شبه نیست و معمولاً ماه‌ها طول می‌کشد. اما بسیاری از افراد در این مسیر یاد می‌گیرند هیجانشان را بهتر بشناسند و مدیریت کنند و رابطه‌های آرام‌تر و پایدارتری بسازند.

اگر یکی از عزیزانتان این اختلال را دارد

زندگی کنار کسی که احساساتش چنین نوسانی دارد خسته‌کننده است. چند نکته کمک می‌کند هم به او کمک کنید و هم خودتان از پا نیفتید:

  • رفتارها را شخصی نگیرید. خشم ناگهانی اغلب از ترس می‌آید، نه از نفرت.
  • احساسش را تأیید کنید، بدون اینکه هر رفتاری را تأیید کنید. «می‌فهمم خیلی ناراحتی» با «حق داری داد بزنی» فرق دارد.
  • مرزهای روشن و ثابت بگذارید و با آرامش نگهشان دارید. مرزی که یک روز هست و روز بعد نیست، اضطراب را بیشتر می‌کند.
  • او را به درمان تشویق کنید، اما تهدید و اجبار معمولاً نتیجه‌ی عکس دارد.
  • از خودتان هم مراقبت کنید. مشاوره خانواده یا چند جلسه‌ی فردی برای خود شما هم می‌تواند کمک کند.

کمک فوری و قدم بعدی

اگر فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید، یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید (اورژانس ۱۱۵).

اگر نشانه‌های بالا را در خودتان یا یکی از نزدیکانتان می‌بینید، اولین قدم ارزیابی دقیق است. در کلینیک نیک‌مایند، حضوری در شهرک اکباتان یا آنلاین، می‌توانید با پیش‌مشاوره شروع کنید تا به درمانگری ارجاع داده شوید که با این اختلال کار می‌کند. برای گرفتن وقت به صفحه‌ی رزرو جلسه بروید.

سؤال‌های متداول

اختلال شخصیت مرزی با تست اینترنتی تشخیص داده می‌شود؟

نه. تست‌های اینترنتی فقط می‌توانند نشان بدهند که شاید لازم باشد سراغ متخصص بروید. تشخیص با مصاحبه‌ی دقیق روانپزشک یا روانشناس بالینی و گاهی تست‌های استاندارد انجام می‌شود.

اختلال شخصیت مرزی خوب می‌شود؟

بله، نشانه‌های بسیاری از افراد با درمان و گذشت زمان به‌طور محسوسی کم می‌شود. سرعت بهبود برای هر کس فرق دارد و به ادامه دادن درمان بستگی زیادی دارد.

فرق اختلال شخصیت مرزی و دوقطبی چیست؟

در دوقطبی دوره‌های خلقی معمولاً روزها یا هفته‌ها طول می‌کشند. در شخصیت مرزی نوسان‌ها سریع‌ترند و اغلب با اتفاق‌های رابطه‌ای شروع می‌شوند. تشخیص افتراقی کار روانپزشک است.

درمان DBT چقدر طول می‌کشد؟

نسخه‌ی کامل DBT اغلب برای حدود یک سال طراحی شده است. مدت واقعی درمان را درمانگر بر اساس شرایط و پیشرفت شما مشخص می‌کند.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد