اختلالات روانشناختی

اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)؛ نشانه‌ها، علت‌ها و درمان

اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)؛ نشانه‌ها، علت‌ها و درمان
عکس: Rawpixel (CC0)
فهرست مطالب
  1. اختلال استرس پس از سانحه چیست؟
  2. نشانه‌های PTSD در چهار دسته
  3. چرا بعضی‌ها بعد از حادثه دچار PTSD می‌شوند و بعضی نه؟
  4. PTSD با سوگ، پانیک و افسردگی چه فرقی دارد؟
  5. درمان اختلال استرس پس از سانحه
  6. تا شروع درمان، در خانه چه کمکی می‌کند؟
  7. کی و چطور برای PTSD کمک بگیریم؟
  8. سؤال‌های متداول

اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD وقتی پیش می‌آید که ذهن بعد از یک تجربه‌ی ترسناک، مثل تصادف، حمله، آتش‌سوزی، زلزله یا مرگ ناگهانی یک عزیز، نمی‌تواند آن اتفاق را پشت سر بگذارد. خاطره مدام برمی‌گردد، بدن هنوز در حالت آماده‌باش است و آدم از هر چیزی که یادآور حادثه باشد فرار می‌کند. اگر این حالت‌ها بیشتر از یک ماه طول کشیده و روی خواب، کار یا رابطه‌هایتان اثر گذاشته، وقت مشورت با متخصص است. خبر خوب این است که PTSD درمان‌های شناخته‌شده‌ای دارد که پشتوانه‌ی علمی دارند.

اختلال استرس پس از سانحه چیست؟

بیشتر آدم‌ها بعد از یک اتفاق تلخ تا چند روز یا چند هفته به‌هم‌ریخته‌اند. خوابشان کم می‌شود، صحنه جلوی چشمشان می‌آید و با هر صدایی از جا می‌پرند. این واکنش طبیعی ذهن به خطر است و در خیلی‌ها کم‌کم آرام می‌شود.

در PTSD این روند آرام شدن متوقف می‌شود. انگار ذهن هنوز باور نکرده که خطر تمام شده است. در راهنمای تشخیصی روانپزشکی (DSM-5)، نشانه‌ها باید بیش از یک ماه ادامه داشته باشند و زندگی روزمره را مختل کنند. اگر نشانه‌های شدید فقط در همان ماه اول باشند، متخصص ممکن است از «اختلال استرس حاد» صحبت کند.

سانحه فقط اتفاقی نیست که برای خود شما افتاده است. دیدن آسیب جدی دیگران، شنیدن خبر مرگ ناگهانی یا خشونت‌بار یک عزیز، و حتی روبه‌رو شدن مکرر با جزئیات حادثه‌ها، مثلاً در کار امدادگری یا پرستاری اورژانس، هم می‌تواند به PTSD برسد.

نشانه‌های PTSD در چهار دسته

نشانه‌ها معمولاً در چهار دسته قرار می‌گیرند. لازم نیست همه را داشته باشید، اما ترکیبی از آن‌ها چهره‌ی اصلی این اختلال است.

۱. برگشتن ناخواسته‌ی خاطره

  • صحنه‌های حادثه بی‌اجازه به ذهن می‌آیند؛ وسط کار، سر سفره یا موقع رانندگی.
  • کابوس‌های تکراری درباره‌ی همان اتفاق یا حس‌وحال آن.
  • فلاش‌بک؛ لحظه‌هایی که انگار دوباره در همان صحنه هستید.
  • تپش قلب، لرزش یا عرق سرد با دیدن یا شنیدن یک یادآور، مثل صدای ترمز یا بوی دود.

۲. دوری کردن از یادآورها

آدم سعی می‌کند به حادثه فکر نکند و از جاها، آدم‌ها یا موقعیت‌هایی که آن را یادش می‌آورند دوری کند. مثلاً بعد از تصادف دیگر پشت فرمان نمی‌نشیند یا مسیرش را طولانی می‌کند تا از همان تقاطع رد نشود. این دوری در کوتاه‌مدت آرامش می‌دهد، اما در درازمدت ترس را محکم‌تر می‌کند.

۳. تغییر در فکر و حال

  • احساس گناه یا سرزنش خود: «اگر آن شب نمی‌رفتیم…»
  • این باور که دنیا کاملاً ناامن است یا به هیچ‌کس نمی‌شود اعتماد کرد.
  • بی‌حسی عاطفی، فاصله گرفتن از خانواده و دوستان و بی‌علاقگی به کارهایی که قبلاً لذت داشت.
  • فراموش کردن بخش‌هایی از خود حادثه.

۴. آماده‌باش دائمی بدن

از جا پریدن با صدای بلند، بی‌خوابی، زودرنجی و انفجارهای خشم، تمرکز ضعیف و گوش‌به‌زنگ بودن دائمی. بعضی‌ها در مهمانی همیشه جایی می‌نشینند که در ورودی را ببینند، بی‌آنکه خودشان بدانند چرا.

چرا بعضی‌ها بعد از حادثه دچار PTSD می‌شوند و بعضی نه؟

بیشتر کسانی که یک اتفاق سخت را تجربه می‌کنند به PTSD نمی‌رسند. این ربطی به قوی یا ضعیف بودن ندارد. چند عامل احتمالش را بیشتر می‌کند:

  • شدت حادثه، طولانی بودن یا تکرار آن؛ مثلاً آزاری که سال‌ها ادامه داشته است.
  • آسیب جسمی جدی یا از دست دادن یک عزیز در همان اتفاق.
  • نبودن حمایت بعد از حادثه؛ مثلاً وقتی اطرافیان مدام می‌گویند «دیگر تمام شد، فراموشش کن».
  • فشارهای هم‌زمان، مثل مشکل مالی، بیکاری یا بیماری.
  • سابقه‌ی اضطراب، افسردگی یا سانحه‌های قبلی.

در خانواده‌های ما گاهی از آدم انتظار می‌رود زود خودش را جمع کند و جلوی بقیه محکم باشد. همین انتظار باعث می‌شود خیلی‌ها حرفی نزنند و نشانه‌ها سال‌ها پنهان بماند. حرف زدن درباره‌ی ترس ضعف نیست؛ اولین قدم ترمیم است.

PTSD با سوگ، پانیک و افسردگی چه فرقی دارد؟

این‌ها گاهی با هم می‌آیند و از بیرون شبیه هم‌اند. سوگ بیشتر دلتنگی و درد نبودن آدمی است که از دست رفته؛ در PTSD تصویر و ترس خودِ حادثه است که برمی‌گردد. اگر عزیزی را ناگهانی از دست داده‌اید، مطلب سوگ و از دست دادن عزیزان هم می‌تواند کمکتان کند.

حمله‌ی پانیک موجی ناگهانی از ترس است که گاهی بدون هیچ دلیل روشنی می‌آید. در PTSD ترس معمولاً با یک یادآور حادثه شروع می‌شود. درباره‌ی حمله پانیک و کاری که در لحظه باید کرد جداگانه نوشته‌ایم. افسردگی هم ممکن است همراه PTSD بیاید. تشخیص دقیق این‌ها از هم کار روانشناس یا روانپزشک است، نه فهرست‌های اینترنتی.

درمان اختلال استرس پس از سانحه

راهنماهای معتبر بین‌المللی، از جمله راهنمای سازمان جهانی بهداشت و راهنمای NICE در بریتانیا، روان‌درمانی متمرکز بر سانحه را درمان اصلی PTSD می‌دانند. هدف پاک کردن خاطره نیست. هدف این است که خاطره به «اتفاقی در گذشته» تبدیل شود، نه چیزی که هر بار از نو زنده می‌شود.

درمان شناختی‌رفتاری متمرکز بر سانحه

در CBT، یعنی درمان شناختی‌رفتاری، درمانگر کمک می‌کند فکرهایی مثل «تقصیر من بود» یا «هیچ‌جا امن نیست» را بررسی کنید. بعد، قدم‌به‌قدم و در فضایی امن، با خاطره و یادآورهایی که از آن‌ها فرار می‌کنید روبه‌رو می‌شوید. روش‌هایی مثل درمان پردازش شناختی و مواجهه‌ی طولانی‌مدت از همین خانواده‌اند.

EMDR

EMDR یا حساسیت‌زدایی و پردازش مجدد با حرکات چشم، روشی ساختارمند است که در آن مراجع روی خاطره تمرکز می‌کند و هم‌زمان حرکات چشم یا تحریک دوطرفه‌ی دیگری انجام می‌شود. این روش هم در راهنماهای بالا جزو درمان‌های توصیه‌شده است و باید زیر نظر درمانگر آموزش‌دیده انجام شود.

نقش روانپزشک

گاهی بی‌خوابی شدید، افسردگی همراه یا شدت نشانه‌ها باعث می‌شود دارو هم کنار روان‌درمانی لازم شود. تصمیم درباره‌ی دارو فقط با روانپزشک است و نباید خودسرانه دارویی را شروع یا قطع کرد. توضیح بیشتر در صفحه‌ی روانپزشکی کلینیک آمده است.

اگر می‌خواهید بیشتر بخوانید، صفحه‌ی PTSD در سایت مؤسسه‌ی ملی سلامت روان آمریکا (NIMH) منبع معتبری است.

تا شروع درمان، در خانه چه کمکی می‌کند؟

  • روال روزانه را نگه دارید: ساعت ثابت خواب، غذا و کار به بدن نشان می‌دهد اوضاع قابل پیش‌بینی است.
  • آرام نفس بکشید: وقتی خاطره هجوم می‌آورد، چند دقیقه چهار ثانیه دم و شش ثانیه بازدم را تکرار کنید.
  • به زمان حال برگردید: پنج چیزی که می‌بینید، چهار صدایی که می‌شنوید و سه چیزی که لمس می‌کنید را نام ببرید.
  • با یک آدم امن حرف بزنید: لازم نیست همه‌ی جزئیات را بگویید؛ همین که تنها نباشید کمک می‌کند.
  • از الکل و مواد دوری کنید: شاید در لحظه بی‌حستان کنند، اما خواب و نشانه‌ها را بدتر می‌کنند.

اگر از اطرافیان هستید، به‌جای «فراموشش کن» بگویید «من اینجا هستم، هر وقت خواستی حرف می‌زنیم». اصرار برای تعریف کردن ماجرا هم کمکی نمی‌کند؛ بگذارید خودش تصمیم بگیرد کی و چقدر بگوید.

کی و چطور برای PTSD کمک بگیریم؟

اگر بیش از یک ماه از حادثه گذشته و هنوز کابوس، فلاش‌بک یا دوری از یادآورها دارید، یا کار و زندگی خانوادگی‌تان آسیب دیده، زمان مراجعه است. منتظر نمانید تا اوضاع بدتر شود. هرچه زودتر کمک بگیرید، دوری‌ها و ترس‌ها کمتر فرصت دارند به عادت تبدیل شوند.

درمان اختلال استرس پس از سانحه کار تیمی است. در کلینیک نیک‌مایند در شهرک اکباتان، روانشناسان و روانپزشکان کنار هم کار می‌کنند. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، یک جلسه‌ی پیش‌مشاوره کمک می‌کند به درمانگر مناسب ارجاع داده شوید. جلسه‌ها هم حضوری و هم آنلاین برگزار می‌شوند. برای کسی که بیرون آمدن از خانه برایش سخت شده، شروع آنلاین قدم اول راحت‌تری است. برای وقت گرفتن می‌توانید از صفحه‌ی رزرو جلسه اقدام کنید.

اگر فکر آسیب زدن به خودتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید، یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید (اورژانس ۱۱۵).

سؤال‌های متداول

PTSD چقدر بعد از حادثه شروع می‌شود؟

در بیشتر افراد نشانه‌ها در ماه‌های اول بعد از حادثه ظاهر می‌شوند. اما گاهی ماه‌ها یا حتی سال‌ها بعد، مثلاً با یک یادآور یا فشار تازه، خودشان را نشان می‌دهند.

اختلال استرس پس از سانحه خوب می‌شود؟

با درمان‌های متمرکز بر سانحه، نشانه‌های بسیاری از افراد به‌طور محسوسی کم می‌شود. مدت درمان برای هر کس فرق دارد و به شدت و نوع سانحه بستگی دارد.

بچه‌ها هم دچار PTSD می‌شوند؟

بله. در کودکان ممکن است به شکل بازی تکراری حادثه، کابوس، چسبیدن به والدین یا پرخاشگری دیده شود. ارزیابی آن کار روانشناس کودک است.

در درمان باید همه‌ی جزئیات حادثه را تعریف کنم؟

درمان با سرعت خود شما پیش می‌رود. درمانگر اول روی احساس امنیت و مهارت‌های آرام شدن کار می‌کند و زودتر از آمادگی‌تان وارد جزئیات نمی‌شود.

دکترای روانشناسی بالینی، روان‌درمانگر و بنیان‌گذار کلینیک نیک‌مایند. مطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد