مشاوره فردی

کنترل خشم در بزرگسالان؛ چرا زود عصبانی می‌شویم و چطور مهارش کنیم

کنترل خشم در بزرگسالان؛ چرا زود عصبانی می‌شویم و چطور مهارش کنیم
عکس: Kristin Hardwick / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. چرا زود عصبانی می‌شویم؟
  2. نشانه‌های بدنی خشم را زود بشناسید
  3. تکنیک‌های عملی کنترل خشم در بزرگسالان، در همان لحظه
  4. بعد از آرام شدن؛ چطور حرفتان را بزنید
  5. عادت‌هایی که آستانه‌ی تحمل را بالا می‌برند
  6. کی خشم نیاز به کمک تخصصی دارد؟
  7. سؤال‌های متداول

کنترل خشم در بزرگسالان یعنی یاد بگیرید خشم را زود بشناسید، پیش از انفجار فاصله بگیرید و بعد حرفتان را بدون داد، تحقیر یا آسیب زدن بزنید. خشم خودش احساس بدی نیست؛ پیام می‌دهد که چیزی برایتان مهم است یا مرزی زیر پا رفته است. مشکل وقتی شروع می‌شود که خشم زودتر از فکر به میدان بیاید و رابطه‌ها، کار یا آرامش خانه را خراب کند. خبر خوب این است که مهار خشم یک مهارت است و با تمرین بهتر می‌شود.

چرا زود عصبانی می‌شویم؟

خشم معمولاً از یک جا نمی‌آید. چند عامل کنار هم جمع می‌شوند و آستانه‌ی تحمل را پایین می‌آورند.

  • خستگی و فشار انباشته: بعد از یک روز کاری سنگین و یک ساعت ترافیک در بزرگراه، حرفی که صبح اهمیتی نداشت، شب جرقه‌ی دعوا می‌شود. کم‌خوابی و گرسنگی هم همین اثر را دارند.
  • فکرهای سریع و قضاوت‌گر: «عمداً این کار را کرد»، «هیچ‌کس به من احترام نمی‌گذارد». این فکرها در کسری از ثانیه می‌آیند و آتش را تندتر می‌کنند. درباره‌ی این الگوها در مطلب تحریف‌های شناختی بیشتر بخوانید.
  • یادگرفته‌ها از خانواده: کسی که در خانه‌ای بزرگ شده که حرف با داد زده می‌شد، ممکن است راه دیگری برای نشان دادن ناراحتی بلد نباشد.
  • احساس‌های پنهان زیر خشم: خیلی وقت‌ها زیر خشم، ترس، شرم، دلخوری یا احساس بی‌ارزشی هست. نشان دادن خشم برای بعضی‌ها راحت‌تر از گفتن «ناراحت شدم» است.
  • مشکلات همراه: افسردگی، اضطراب، بیش‌فعالی بزرگسالان، اختلال استرس پس از سانحه و مصرف الکل یا مواد می‌توانند تحریک‌پذیری را بیشتر کنند. در این حالت، رسیدگی به مشکل اصلی بخشی از مهار خشم است.

نشانه‌های بدنی خشم را زود بشناسید

خشم فقط در ذهن نیست. وقتی عصبانی می‌شوید، بدن خودش را برای «جنگیدن» آماده می‌کند: ضربان قلب بالا می‌رود، نفس‌ها تند و سطحی می‌شود و عضله‌ها سفت می‌شوند. در این حالت، بخش منطقی ذهن کمتر فرصت دارد کار کند. برای همین است که در اوج عصبانیت حرف‌هایی می‌زنیم که بعداً پشیمانمان می‌کند.

نشانه‌های اولیه در هر کس کمی فرق دارد. چند نمونه‌ی رایج:

  • داغ شدن صورت و گردن، یا حس گرما در سینه
  • قفل شدن فک، مشت شدن دست‌ها یا سفت شدن شانه‌ها
  • تند شدن صدا و سریع‌تر حرف زدن
  • بی‌قراری، راه رفتن در اتاق یا ضرب گرفتن با پا
  • تمرکز کامل روی «اشتباه» طرف مقابل، طوری که چیز دیگری نمی‌بینید

یک تمرین ساده: چند بار بعد از عصبانی شدن، با خودتان مرور کنید اولین نشانه چه بود. هرچه این علامت‌ها را زودتر بشناسید، زمان بیشتری برای ترمز گرفتن دارید. خشم را مثل یک دماسنج از صفر تا ده تصور کنید؛ مهار کردنش در عدد چهار خیلی ساده‌تر از عدد نه است.

تکنیک‌های عملی کنترل خشم در بزرگسالان، در همان لحظه

وقتی نشانه‌ها را دیدید، هدف این است که بین احساس و واکنش کمی فاصله بیندازید. این کارها کمک می‌کنند:

وقفه‌ی کوتاه (تایم‌اوت)

از موقعیت چند دقیقه دور شوید، اما بی‌خبر نه. یک جمله‌ی از پیش آماده داشته باشید، مثلاً: «الان خیلی عصبانی‌ام، ده دقیقه می‌روم و برمی‌گردم تا با هم حرف بزنیم.» قهر کردن و در را کوبیدن وقفه نیست؛ وقفه یعنی قول برگشتن و واقعاً برگشتن.

تنفس آرام

از راه بینی آرام نفس بکشید و بازدم را طولانی‌تر از دم کنید؛ مثلاً چهار شماره دم و شش شماره بازدم. چند دقیقه از این تنفس به بدن پیام می‌دهد که خطری در کار نیست. تمرین‌های بیشتری در مطلب تکنیک‌های ریلکسیشن آمده است.

تخلیه‌ی بدنی بی‌خطر

یک پیاده‌روی تند دور بلوک، بالا و پایین رفتن از پله‌ها یا شستن صورت با آب خنک کمک می‌کند انرژی خشم پایین بیاید. مشت زدن به در و دیوار یا پرت کردن اشیا خشم را خالی نمی‌کند و معمولاً آن را بیشتر هم می‌کند.

به تعویق انداختن حرف و تصمیم

در اوج خشم پیام نفرستید، تصمیم مهم نگیرید و پشت فرمان با راننده‌ی دیگر کل‌کل نکنید. اگر پیامی نوشتید، تا آرام شدن نفرستیدش. حرفی که فردا هم مهم باشد، فردا هم گفتنی است.

بعد از آرام شدن؛ چطور حرفتان را بزنید

مهار خشم به معنای قورت دادن آن نیست. خشمی که همیشه سرکوب شود، به شکل کنایه، قهرهای طولانی یا انفجارهای ناگهانی برمی‌گردد. هدف این است که وقتی آرام‌تر شدید، موضوع را روشن و محترمانه مطرح کنید.

  • از خودتان حرف بزنید: به‌جای «تو همیشه دیر می‌آیی»، بگویید «وقتی بی‌خبر دیر می‌کنی، نگران و بعد عصبانی می‌شوم.»
  • یک موضوع در هر گفت‌وگو: دعوای امروز را با دلخوری‌های پارسال و ماجرای مهمانی خانه‌ی خاله قاطی نکنید.
  • خواسته‌ی مشخص بگویید: «اگر دیر می‌کنی، یک پیام بده» از «کمی ملاحظه کن» روشن‌تر است.
  • اگر تند رفتید، جبران کنید: یک «ببخشید، بلند حرف زدم» ساده، اعتماد را بیشتر از توجیه کردن برمی‌گرداند.

خشم در خانه شکل خودش را دارد و روی بچه‌ها و همسر اثر می‌گذارد. برای راهکارهای خانوادگی، مطلب مدیریت خشم و اختلافات در خانواده را ببینید.

عادت‌هایی که آستانه‌ی تحمل را بالا می‌برند

کنترل خشم در بزرگسالان فقط کار لحظه‌ی عصبانیت نیست. شیوه‌ی زندگی روزمره تعیین می‌کند با چه ظرفیتی وارد موقعیت‌های سخت می‌شوید.

  • خواب کافی و منظم: چند شب کم‌خوابی کافی است تا آدم صبورتر هم کم‌طاقت شود.
  • ورزش منظم: فعالیت بدنی چند بار در هفته، حتی پیاده‌روی در پارک محله، تنش انباشته را کم می‌کند.
  • دفترچه‌ی خشم: یکی دو هفته یادداشت کنید کی، کجا و سر چه موضوعی عصبانی شدید و چه فکری در ذهنتان بود. معمولاً الگوهای تکراری پیدا می‌شود؛ مثلاً ساعت شش عصر، بعد از کار، سر کارهای خانه.
  • کم کردن محرک‌ها: اگر می‌دانید ترافیک صبح شما را به هم می‌ریزد، زودتر راه بیفتید یا با مترو بروید. اگر بحث سیاسی در مهمانی همیشه به دعوا می‌رسد، از قبل تصمیم بگیرید واردش نشوید.
  • مراقب الکل و مواد باشید: این‌ها کنترل رفتار را کم می‌کنند و خیلی از انفجارهای خشم را شدیدتر.

کی خشم نیاز به کمک تخصصی دارد؟

همه گاهی عصبانی می‌شوند. اما اگر این نشانه‌ها را در خودتان می‌بینید، وقت آن است که با یک متخصص حرف بزنید:

  • خشم به داد زدن‌های مکرر، شکستن وسایل، هل دادن یا زدن کشیده است.
  • اعضای خانواده یا همکاران از شما می‌ترسند یا حرفشان را از شما پنهان می‌کنند.
  • بعد از هر انفجار پشیمان می‌شوید، اما دوباره تکرار می‌شود.
  • خشم برایتان دردسر کاری، رانندگی خطرناک یا مشکل قانونی درست کرده است.
  • تحریک‌پذیری با بی‌خوابی، غم، بی‌حوصلگی یا اضطراب همراه است.

در مشاوره فردی، درمانگر کمک می‌کند بفهمید خشم شما از کجا تغذیه می‌شود و مهارت‌های تازه را قدم‌به‌قدم تمرین کنید. برای کنترل خشم در بزرگسالان، روش‌های مبتنی بر درمان شناختی ـ رفتاری (CBT)، که روی رابطه‌ی فکر، احساس و رفتار کار می‌کنند، از رویکردهای پرکاربردند. اگر خشم با افسردگی، بیش‌فعالی یا مشکل دیگری همراه باشد، ممکن است ارزیابی روانپزشک هم لازم شود؛ هر تصمیمی درباره‌ی دارو فقط با روانپزشک است.

اگر خشم در خانه به خشونت رسیده و کسی احساس ناامنی می‌کند، امنیت مقدم بر همه چیز است. در این موقعیت می‌توانید با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.

کلینیک نیک‌مایند در تهران، شهرک اکباتان، است و جلسه‌ها هم حضوری و هم آنلاین برگزار می‌شوند. اگر نمی‌دانید از کجا شروع کنید، با یک پیش‌مشاوره شروع کنید تا به درمانگر مناسب ارجاع داده شوید. برای گرفتن وقت به صفحه‌ی رزرو جلسه بروید.

سؤال‌های متداول

آیا سرکوب کردن خشم بهتر از ابراز آن است؟

نه. خشمی که همیشه قورت داده شود، معمولاً به شکل کنایه، قهر یا انفجار ناگهانی برمی‌گردد. بهتر است بعد از آرام شدن، ناراحتی‌تان را روشن و محترمانه بگویید.

خالی کردن خشم با مشت زدن به بالش کمک می‌کند؟

پژوهش‌ها نشان می‌دهند این کارها معمولاً خشم را کم نمی‌کنند و گاهی بیشترش می‌کنند. فعالیت آرام‌کننده مثل پیاده‌روی و تنفس آهسته مؤثرتر است.

چند وقت طول می‌کشد تا خشمم را بهتر کنترل کنم؟

به شدت مشکل، علت‌های زمینه‌ای و میزان تمرین بستگی دارد. بیشتر افراد با تمرین منظم، تغییر را کم‌کم در کوتاه‌تر شدن و کمتر شدن انفجارها می‌بینند.

آیا زود عصبانی شدن می‌تواند نشانه‌ی افسردگی باشد؟

بله، تحریک‌پذیری می‌تواند همراه افسردگی، اضطراب یا بیش‌فعالی بزرگسالان باشد. اگر با بی‌خوابی، غم یا بی‌حوصلگی همراه است، بهتر است یک متخصص ارزیابی کند.

تحریریه کلینیک روانشناسی نیک‌مایندمطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد