تفسیر نقاشی کودک (راهنمای والدین) است. گاهی باید برای تفسیر نقاشی کودک از روانشناسی بالینی کمک بگیرید. روانشناسی نقاشی کودکان؛ راهی برای شناخت بهتر احساسات و شخصیت است. کودکان به غیر از صحبت کردن، راههای دیگری برای برقراری ارتباط دارند. وقتهایی که آنها بیان احساسات با کلام را دشوار میبینند، نقاشی را روشی برای ابراز بیم و امیدها و هیجانات خود میدانند. این ارتباط غیرکلامی که بیانگر افکار و احساسات و مبین مراحل رشد کودک است، از نظر علم روانشناسی اهمیت زیادی دارد. با تفسیر نشانههای موجود در نقاشیها، میتوان از بابت سلامت روحی و روانی کودک مطمئن شد و شخصیت فردی وی را درک کرد. این مقاله را تا پایان بخوانید و اطلاعات مفیدی درباره نمادشناسی نقاشیهای کودک و تاثیرات آنها بر رشد شخصیت و مهارتهای زندگی و اجتماعی کودک به دست آورید.
تجزیه و تحلیل نقاشی کودکان
یکی از راهکارهای تاثیرگذاری که علم روانشناسی برای بیان احساسات و اضطرابها توسط کودکان معرفی میکند، نقاشی است. پس لازم است نمادهای موجود در نقاشیهای بچهها را معرفی و بررسی نماییم. نقاشی کودکان، از این منظرها قابل بررسی شدن است: رنگها، اندازه، میزان فضای استفاده شده، موضوع، جزئیات موجود، خطها، شکلها، محل طرحها روی کاغذ. هر یک از این موارد را به تفکیک برایتان شرح میدهیم:
- رنگها
هر یک از رنگهای استفاده شده در نقاشی کودکان، معنا و مفهوم خاصی دارد:
۱. رنگهای روشن: رنگهایی که در طیف روشن هستند مانند سبز و زرد کمرنگ، شادمانی و حسهای مثبت را نشان میدهند.
۲. رنگهای تیره: رنگهایی که تیره هستند مثل مشکی و خاکستری، نمایانگر حسهای منفی همچون استرس و اضطراب هستند.
۳. رنگهای گرم: رنگهایی که در دسته رنگهای گرم هستند مثل قرمز و نارنجی، انرژی بالا یا هیجان یا خشم زیاد را نشان میدهد.
نکته: در صورت استفاده فرزندتان از یک رنگ خاص و بهطور مکرر، باید دلیل استفاده از آن را از خودش جویا شوید.
- ابعاد
اندازه نقاشی کودکان، نمایانگر جنبههایی از شخصیت آنان است:
۱. اندازه بزرگ: بزرگ بودن سایز اَشکال نقاشیها، نشان میدهد که کودک اعتماد به نفس دارد یا نشانهای از بیشفعالی است.
۲. اندازه کوچک: کوچک بودن شکلها، کمبود اعتماد به نفس یا خجالتی بودن را مشخص میکند.
بخوانید: تفسیر روانشناسی نقاشی کودکان
- محل طرحها
۱. بالای کاغذ: کشیدن طرحها در بالای کاغذ، یعنی کودک حس امیدواری دارد و آرمانگراست.
۲. پایین کاغذ: طرحهایی که در پایین کاغذ کشیده میشوند، احتمالاً نشان میدهد کودک حس ناامیدی و بیثباتی روحی دارد.
- خطوط و اَشکال
شکلهای هندسی و خطوط موجود در نقاشیها، احساسات و جنبههای شخصیت کودک را نشان میدهند:
۱. خطهای ضخیم: خطوط صافی که با ضخامت زیاد کشیده میشوند، اعتماد به نفس بالا و تنش عضلانی و پرخاشگری کودک را مشخص میکنند.
۲. خطوط کمرنگ و ظریف: نشانهای از سطح پایین انرژی جسمی یا ذهنی است.
۳. خطهای غیرصاف: خطوطی که بهصورت نامرتب کشیده میشوند، بیانگر اضطراب هستند.
۴. شکلهای دایرهای: طرح دایرهوار و دارای منحنیهای نرم، احتمالاً نشاندهنده احساسات صمیمانه است.
- جزئیات
۱. اینکه کودک در نقاشی خود حتی ریزترین جزئیات را به تصویر بکشد، یعنی دقت زیادی به اطرافش دارد.
۲. نقاشیهای ساده و بیجزئیات، نشاط و سادگی کودک را معین میکنند.
۳. تکرار شدن عناصر در نقاشیهای متعدد کودکانه، ممکن است بیانگر یک دغدغه فکری مداوم باشد.
۴. عدم تقارن در عناصر نقاشی مثلا اندازه دست و پای آدمها، احتمالاً نشانهای از بیشفعالی هستند.
- میزان فضای استفاده شده
۱. وقتی صفحه نقاشی کاملاً پُر باشد، یعنی کودک سرشار از احساسات و انرژی است.
۲. اگر بخشهای زیادی از صفحه نقاشی خالی باشد، نشان از حس تنهایی یا غفلت و بیتوجهی کودک دارد.
- موضوع
اینکه نقاشی با هدف نمایش چه موضوعاتی کشیده میشود، اطلاعاتی درباره کودک ارائه میدهد:
۱. طبیعت: عناصر طبیعت، نمایانگر حس امنیت و آرامش هستند. چند مورد از این عناصر، عبارتند از: ۱. درخت، نمادی از رشد و حیات و برقراری ارتباط با طبیعت است. در صورت وجود ریشه ها در نقاشی کودک، میتوان پیوندهای وی با خانواده یا گذشته را متوجه شد. ۲. خورشید، نماد گرمابخشی و انرژی و شادی است. برخی اوقات هم خورشید یعنی یک شخص قدرتمند در زندگی کودک مثل پدر. ۳. ابر و باران: نشاندهنده حسهای ناخوشایند همچون غم، واهمه و اضطراب است. بعضی وقتها هم ابر و باران یعنی تغییر و تحول.
۲. خانواده: به تصویر کشیدن اعضای خانواده و نحوه نقاشی شدنشان، روابط و حسهای کودک به اعضای خانواده را معین میکند. اولین نقاشیهای کودکان، معمولاً مربوط به اعضای خانواده است.
۳. خانه: بیانگر امنیت داشتن کودک در پناهگاه امن و احساس آرامش به همراه خانواده است.
۴. حیوانات: هر حیوان موجود در نقاشی کودک، درباره خصوصیات شخصیتی و حسهای گوناگون است. به طور مثال: سگ یعنی وفادار بودن، شیر یعنی قوی بودن و گربه یعنی مستقل بودن.
۵. طرحهای غیرعادی: چنین طرحهایی که میتوانند شامل تصویر موجودات عجیبالخلقه، انسانهای بدون چشم یا با چشم ضربدری و شکلهای غیرعادی باشند، تخیل بالای کودک و دغدغههای روحی و ترسهایش را نشان میدهند و نیز بیانگر خشن بودن کودک هستند. از سوی دیگر، وجود طرح موجوداتی با اعضای بدن خیلی کوچک و انسانهایی با دستهای نزدیک به بدن میتوانند نمایانگر خجالتی و غیراجتماعی بودن کودکان شود.
۶. عناصر آسمان: عنصرهای موجود در آسمان شامل پرندههای در حال کوچ و یا ابر و باران، میتواند اضطراب درونی کودک را نشان دهد.
۷. آدمکها: از ۴ سالگی به بعد، آرام آرام نقاشی آدمکهایی توسط کودکان کشیده میشود که با چسباندن چند خط و دایرهای به عنوان کله پدید میآیند. ترسیم آدمکهای اعضای خانواده با سایز بزرگتر از بقیه افراد، نشانه تحسین آنها توسط کودک و حس قدرت کودک در حضورشان است. عدم وجود آدمک یکی از اعضای خانواده یا دوستان، هم میتواند بدون دلیل خاصی باشد و هم به علت احساس لحظهای کودک درباره آن فرد است.
اگر بعضی از علائم را در نقاشیهای فرزندتان بهطور مکرر دیدید، جای نگرانی نیست. به عقیده روانشناسان حتی صحنههای خشونت و جنسی در نقاشی تا به صورت افراطی کشیده نشوند، مشکلی ایجاد نخواهند کرد.
در نظر داشته باشید که این مفاهیم، برای کلیه نقاشیها صدق نمیکند و گاهی کودک، فقط تصویری ساده برای نشان دادن تخیل میکشد که جزء بازیهای بچگانه است. وقتی چنین نقاشیهایی ترسیم میشوند و به خصوص زیر نظر مربی، نمیتوان تحلیل تخصصی در اینباره انجام داد. پس حتماً به عواملی مانند شرایط زندگی کودک و رفتارهای وی توجه کنید و تحلیل کامل و جامعی را با استفاده از مشاهدات و علمی به دست آورید.
چگونه میتوان نقاشی کودکان را تفسیر کرد؟
برای تفسیر تخصصی نقاشی کودکان، تخصص بالایی لازم است. روانشناس کودک، شخصی است که میتواند نقاشی کودکان را به خوبی تفسیر نماید. تفسیر نقاشی، با هدف درک بهتر جهان درونی کودک و ارتباط مؤثر با اوست. برای اینکه بتوان نقاشی کودک را بهتر تفسیر کرد، پاسخ به سوالات زیر ضروری است:
۱. نقاشی، توسط کودک چند ساله کشیده شده است؟
۲. احساس کودک، حین نقاشی چه بوده است؟
۳. قبل یا بعد کشیده شدن نقاشی، اتفاق خاصی افتاده است؟
۴. چه رنگهایی در نقاشی موجود است؟
۵. چه اشیایی در نقاشی به تصویر کشیده شده است؟
موضوعات مختلف نقاشی کودکان و تفسیر آنها
عناصر مختلفی که در نقاشی کودک وجود دارند، تعبیرهای گوناگونی میتوانند داشته باشند. این تعابیر، با توجه به عوامل فرهنگی و اجتماعی و شرایط روانشناسی فرد مشخص میشوند؛ اما معمولاً، مفاهیم زیر از نقاشیها برداشت میشود:
- مادر و پدر
مادر در نقاشی کودک، نشاندهنده اطلاعات زیادی است. رابطه عاطفی عمیق و نزدیک کودک و مادر، اولین مفهومی است که از نقاشی کودک برداشت میشود. عوامل موثر در تفسیر چنین طرحی، رنگ و شیوه نمایش مادر است. مادر، محبت و حمایت از کودک و امن بودن وی را هم نشان میدهد.
نکات:
• تصویر پدر، نشاندهنده پایبندی به قانون و قدرتمند بودن و محافظت از فرزند است.
• افتادن فاصله بین فرزند و والدین، عدم امنیت کودک را نشان میدهد.
• عدم وجود صورت در والدین یا مخفی بودن صورتشان، ترس و خشم نسبت به آنها را بیان مینماید.
• وقتی کودک و والدین در حال انجام فعالیتهای شادمانه و اشتراکی باشند، نمایانگر روابط سلامت بین والدین و فرزند است.
• اگر پدر و مادر کوچکتر از کودک به تصویر کشیده شوند، استقلالطلبی کودک و احساس قدرت وی است.
- خانه، پنجره و دودکش
خانه، پنجره و دودکش، در علم روانشناسی مفاهیم خاصی را نشان میدهند. برای تفسیر این طرحها، بهتر است ابتدا با خود کودک صحبت کنید و مفهومش را از وی جویا شوید.
طرح خانه، نشاندهنده امنیتی است که کودک با حضور در آن حس میکند. پنجره، نمادی از امید به آینده و ارتباط با جهان خارج از خانه است. دودکش، بیانگر تغییر و تحول است و یا حاکی از سختیها و مشکلات زندگی کودک میباشد.
- رنگینکمان
این احساسات گوناگون کودکان، با طرح رنگینکمان مشخص میشود:
• شادی و خوشحالی
• تنوع و تفاوت
• آرزو و امید
• داشتن رویای بزرگ
• تعادل و هماهنگی
• آزادی و خلاقیت
- خورشید
خورشید، عنصری است که معمولاً توسط کودکان در نقاشیها فراموش نمیشود. به طور کلی، وجود خورشید نشانهای مثبت است؛ مگر مواقعی که اجزای صورت انسانها (چشم، ابرو، دهان) به آن اضافه شود. خندان بودن خورشید، شادی و خوشی را نشان میدهد و خورشید اخمو و غمگین، بیانگر احساسات منفی کودکان است.
- ابر
ابر، شاید عنصر بی اهمیت و سادهای در نقاشی کودک باشد؛ اما از نظر روانشناسها باارزش است و قادر است ما را از ذهن کودک آگاه نماید. ابر، نمادی از آرامش و آرزوهای کودکان است. این عنصر، نماد موارد زیر است:
• آزادی
• تفکر
• تغییر
• خیال پردازی
از سوی دیگر ابرهایی که تیره و پرتلاطم هستند، ناراحتی و نگرانیهای کودک را نشان میدهند.
- درخت
درخت، عنصری است که همواره در نقاشیهای کودکان به چشم میخورد. در کنار خانهها یا ساختمانها، همیشه درختها وجود دارند. این عناصر، تفاسیر مختلفی دارند و نشاندهنده مفاهیم گوناگون هستند. هر کودک، نظر متفاوتی نسبت به درخت دارد. این دیدگاهها، عبارت هستند از:
• زندگی
• خاطرهها
• پیشرفت
• رشد و تغییر
• تصویرسازی درونی
• ارتباط با محیط زیست
• نماد یک درخت در محیط موردعلاقه مثل حیاط خانه مادربزرگ و پدربزرگ
برخلاف درختهای شاد و پربار، درختان بیبرگ یا با شاخههای خمیده میتوانند نمادی از غم و اندوه باشند.
آب، باران و رودخانه
وجود آب، باران و رودخانه در نقاشیهای کودکانه، مفاهیم مختلفی را بیان مینمایند شامل:
• حیات و زندگی
• تجربیات درونی
• حالات روحی
• انرژی
• امید
• ارتباط
• تغییر
- اجزای صورت و اعضای بدن
از مفاهیم مربوط به اجزای صورت و اعضای بدن همچون گوش، دهان، چشم و ابرو غفلت کردهاید؟ این عناصر نیز مفهومی دارند و نمادهایی از احساسها و ارتباطات کودک میتوانند باشند. هر عضو و جزء، چنین مفاهیمی را منتقل میکند:
• گوش: نشاندهنده سطح توجه است. اگر گوشها باز نقاشی شوند، توجه بالا و اگر بسته باشند، توجه اندک را نشان میدهند.
• دهان: ابزارب برای بیان احساسات بشر است و شکل آن، تفسیر متفاوتی ارائه میدهد؛ احساساتی چون غم، شادی و خشم، تفسیر از دهان در نقاشی را عوض میکند.
• چشم: اندازه و مدل چشم، میزان درک نسبت به محیط و رخدادهای اطراف را نشان میدهد و بیانگر حالات هیجان و شادی و غم نیز میتواند باشد.
• ابروها: انعکاس هیجانات، شخصیت و ارتباطات را از ابروها در نقاشی کودک میتوان برداشت کرد. رو به پایین بودن ابروها، نشاندهنده غم و ناراحتی و ابروهای رو به بالا، نمایانگر خشم و عصبانیت هستند. ابروها به حالت منحنی، جدیت و ابهام را مشخص مینماید.
- چطور یک کودک نقاش را حمایت کنیم؟
بررسی نقاشی کودکان به لحاظ روانشناختی، امری مثبت است؛ اما گاهی هنر نقاشی کودک، ایجاد محیطی خلاقانه و امن کرده و بیانگر آزادی در ابراز احساسات است؛ به خصوص وقتی به زبان آوردن آنها مشکل باشد. پس، این اقدامات را انجام دهید:
• ابزار مناسب نقاشی مانند دفتر، مداد شمعی، مداد رنگی و غیره را در اختیار کودک بگذارید.
• به تلاشش احترام بگذارید و نقاشیهای وی را به دیوارها یا دربها بزنید تا بداند کارش ارزشمند است.
• درباره کیفیت نقاشی وی نظر بدهید و از او درباره مضمون و هدف نقاشی او، سوال بپرسید.
• لازم نیست تحلیل تخصصی ارائه دهید، نقاشی کودک را فقط یکی از راههای شناخت وی بدانید.
جمعبندی
نقاشی کودکان فقط مجموعهای از خطوط و رنگها نیستند، بلکه راهی نمادین برای بیان احساسات و تجربیات آنها به شمار میآید. نقاشیهای کودکانه، به والدین و متخصصان این امکان را میدهد که درکی روشنتر از نیازها و هیجانات و مرحلههای رشد روانی کودک پیدا کنند. تحلیل درست این آثار، به شناسایی اضطرابها یا ترسها یا خواستههای پنهان کودک کمک کرده و مسیر پرورش و خلاقیت او را هموار میسازد. روانشناسان کودک در کلینیک نیکمایند با بهرهگیری از رویکردهای علمی، در کنار والدین هستند و به زبانی که کودک با نقاشیاش سخن میگوید، گوش میدهند تا او را در مسیر رشد سالم و شکوفایی عاطفی یاری کنند.
