اختلالات روانشناختی

اسکیزوفرنی؛ نشانه‌های اولیه، باورهای اشتباه، درمان و نقش خانواده

اسکیزوفرنی؛ نشانه‌های اولیه، باورهای اشتباه، درمان و نقش خانواده
عکس: Johannes Plenio / Stocksnap (CC0)
فهرست مطالب
  1. اسکیزوفرنی چیست و چه نیست؟
  2. نشانه‌های اسکیزوفرنی
  3. نشانه‌های اولیه؛ قبل از اولین دوره‌ی روان‌پریشی
  4. چرا درمان زودهنگام اسکیزوفرنی مهم است؟
  5. درمان اسکیزوفرنی چطور است؟
  6. نقش خانواده در کنار آمدن با اسکیزوفرنی
  7. از کجا شروع کنیم؟
  8. سؤال‌های متداول

اسکیزوفرنی یک اختلال روانی جدی اما قابل درمان است که روی فکر، ادراک و رفتار اثر می‌گذارد. فرد ممکن است صداهایی بشنود که دیگران نمی‌شنوند، باورهایی پیدا کند که با واقعیت جور درنمی‌آید، یا کم‌کم از کار، درس و آدم‌ها فاصله بگیرد. اسکیزوفرنی به معنای «دوشخصیتی» نیست و بیشتر مبتلایان آدم‌های خطرناکی نیستند. هرچه درمان زودتر شروع شود، احتمال برگشتن به زندگی روزمره بیشتر است و خانواده هم در این مسیر سهم بزرگی دارد.

اسکیزوفرنی چیست و چه نیست؟

اسکیزوفرنی اختلالی است که در آن ارتباط ذهن با واقعیت در دوره‌هایی سست می‌شود. به این دوره‌ها «روان‌پریشی» یا سایکوز می‌گویند. بین این دوره‌ها، فرد ممکن است با کم‌انگیزگی، کندی فکر یا گوشه‌گیری دست‌وپنجه نرم کند.

طبق برآورد سازمان جهانی بهداشت، از هر ۳۰۰ نفر در دنیا حدود یک نفر به اسکیزوفرنی مبتلاست. یعنی بیماری نادر و عجیبی نیست، فقط کمتر درباره‌اش حرف زده می‌شود.

چند باور رایج اشتباه است:

  • اسکیزوفرنی همان چندشخصیتی نیست. چندشخصیتی اسم عامیانه‌ی اختلال هویت تجزیه‌ای است که اختلال دیگری است.
  • مبتلایان ذاتاً خشن نیستند. این افراد بیشتر از بقیه در معرض آسیب دیدن از طرف دیگران هستند تا آسیب زدن.
  • تقصیر خانواده یا تربیت نیست. اسکیزوفرنی حاصل ترکیبی از زمینه‌ی ژنتیکی، تغییرات مغزی و فشارهای محیطی است، نه اینکه پدر و مادر «کاری را اشتباه کرده‌اند».
  • به معنای پایان زندگی نیست. با درمان منظم، خیلی‌ها درس می‌خوانند، کار می‌کنند و رابطه‌های پایدار دارند.

نشانه‌های اسکیزوفرنی

متخصصان نشانه‌ها را معمولاً در سه گروه می‌بینند. هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست و تشخیص فقط بعد از ارزیابی کامل روانپزشک گذاشته می‌شود.

نشانه‌های مثبت (چیزی که اضافه شده)

  • توهم: شنیدن، دیدن یا حس کردن چیزی که وجود ندارد. شایع‌ترینش شنیدن صدایی است که درباره‌ی فرد حرف می‌زند یا به او دستور می‌دهد.
  • هذیان: باوری محکم که با شواهد عوض نمی‌شود؛ مثلاً اینکه همسایه‌ها از او فیلم می‌گیرند یا تلویزیون پیام‌های مخصوص او پخش می‌کند.
  • آشفتگی فکر و گفتار: پریدن از موضوعی به موضوع بی‌ربط دیگر، طوری که دنبال کردن حرف‌هایش سخت می‌شود.

نشانه‌های منفی (چیزی که کم شده)

بی‌انگیزگی، کم شدن حرف زدن، چهره‌ی کم‌حالت، کنار کشیدن از دوستان و بی‌توجهی به نظافت و کارهای روزمره. این نشانه‌ها گاهی با تنبلی یا افسردگی اشتباه گرفته می‌شوند و خانواده تا مدت‌ها متوجه نمی‌شود که پای یک بیماری در میان است.

نشانه‌های شناختی

مشکل در تمرکز، به خاطر سپردن و برنامه‌ریزی. مثلاً دانشجویی که قبلاً درسش خوب بود، دیگر نمی‌تواند یک فصل کتاب را تا آخر بخواند یا کارهای ساده را پشت سر هم انجام دهد.

نشانه‌های اولیه؛ قبل از اولین دوره‌ی روان‌پریشی

اسکیزوفرنی بیشتر در اواخر نوجوانی تا اوایل سی‌سالگی شروع می‌شود. اغلب پیش از اولین دوره‌ی روشن روان‌پریشی، یک دوره‌ی چندماهه یا حتی چندساله هست که تغییرات آرام‌تری دیده می‌شود. شناختن همین دوره به خانواده فرصت می‌دهد زودتر کمک بگیرد.

فرض کنید پسری که سال کنکور را می‌گذراند، کم‌کم در اتاقش می‌ماند، سر سفره نمی‌آید، خوابش به‌هم می‌ریزد و جمله‌های عجیبی می‌گوید. خانواده اول فکر می‌کند فشار درس است. فشار درس واقعاً می‌تواند آدم را به‌هم بریزد، اما وقتی این تغییرات ادامه دارد و بیشتر می‌شود، بهتر است یک متخصص او را ببیند.

  • افت محسوس در درس یا کار، بدون دلیل روشن
  • گوشه‌گیری و قطع رابطه با دوستان نزدیک
  • بدبینی تازه و بی‌سابقه به اطرافیان
  • به‌هم ریختن الگوی خواب و بی‌توجهی به ظاهر
  • علاقه‌ی ناگهانی و افراطی به ایده‌های عجیب یا معناهای پنهان در اتفاق‌های عادی
  • حرف زدن یا خندیدن با خود، یا گوش دادن به چیزی که دیگران نمی‌شنوند

هیچ‌کدام از این‌ها یعنی حتماً اسکیزوفرنی نیست. افسردگی، مصرف مواد، کم‌خوابی شدید یا اختلال دوقطبی هم می‌توانند تصویر مشابهی بسازند. همین است که ارزیابی تخصصی لازم است، نه حدس زدن در خانه.

چرا درمان زودهنگام اسکیزوفرنی مهم است؟

پژوهش‌ها نشان می‌دهند هرچه فاصله‌ی بین شروع روان‌پریشی و شروع درمان کوتاه‌تر باشد، نتیجه‌ی درمان معمولاً بهتر است. فرد کمتر از درس و کار عقب می‌افتد، رابطه‌هایش کمتر آسیب می‌بیند و برگشتن به زندگی عادی راحت‌تر است.

در عمل، خیلی از خانواده‌ها ماه‌ها صبر می‌کنند. گاهی از برچسب خوردن می‌ترسند، گاهی امیدوارند «خودش درست شود» و گاهی نمی‌دانند باید سراغ چه کسی بروند. اگر مطمئن نیستید روانشناس لازم است یا روانپزشک، مقاله‌ی تفاوت روانشناس و روانپزشک کمکتان می‌کند؛ برای نشانه‌های روان‌پریشی، قدم اول معمولاً ویزیت روانپزشک است.

درمان اسکیزوفرنی چطور است؟

درمان اسکیزوفرنی یک کار تیمی است و معمولاً چند بخش دارد که کنار هم پیش می‌روند.

  • درمان دارویی: دارو در بیشتر مبتلایان پایه‌ی اصلی درمان است و به کم شدن توهم و هذیان و پیشگیری از عود کمک می‌کند. انتخاب دارو، مقدار و هر تغییری در آن فقط با روانپزشک است. قطع خودسرانه‌ی دارو، حتی وقتی حال فرد خوب شده، از دلیل‌های شایع برگشتن بیماری است.
  • روان‌درمانی: درمان شناختی‌رفتاری یا CBT، یعنی درمانی که روی رابطه‌ی فکر، احساس و رفتار کار می‌کند، به فرد کمک می‌کند با صداها و باورهای آزاردهنده کنار بیاید و نشانه‌های هشدار عود را بشناسد.
  • آموزش مهارت‌ها و توان‌بخشی: تمرین مهارت‌های اجتماعی، برنامه‌ریزی روزانه و کمک برای برگشتن به درس یا کار.
  • کار با خانواده: آموزش خانواده درباره‌ی بیماری و نحوه‌ی برخورد، که خودش در کم شدن عودها اثر شناخته‌شده‌ای دارد.

مسیر درمان برای هر کس متفاوت است. بعضی‌ها فقط یک دوره‌ی روان‌پریشی را تجربه می‌کنند و بعضی‌ها دوره‌های تکراری دارند. هدف درمان این است که فرد تا جای ممکن زندگی مستقل و رضایت‌بخشی داشته باشد.

نقش خانواده در کنار آمدن با اسکیزوفرنی

در ایران خیلی از مبتلایان با خانواده زندگی می‌کنند و پدر و مادر، همسر یا خواهر و برادر عملاً مراقب اصلی‌اند. این نقش هم ارزشمند است و هم خسته‌کننده. چند نکته کمک می‌کند:

  • با هذیان بحث نکنید. اصرار برای اثبات اینکه «کسی تعقیبت نمی‌کند» معمولاً فقط فاصله می‌سازد. به جایش به احساسش توجه کنید: «می‌بینم که خیلی نگرانی.»
  • فضای خانه را آرام نگه دارید. سرزنش، انتقاد مداوم و دعواهای پرتنش با بیشتر شدن عود ارتباط دارند. جمله‌های کوتاه، روشن و آرام بهتر جواب می‌دهند.
  • نشانه‌های هشدار را بشناسید. به‌هم ریختن خواب، گوشه‌گیری دوباره یا بدبینی تازه ممکن است نشانه‌ی شروع عود باشد. هرچه زودتر با روانپزشک در میان بگذارید.
  • از تعارف و پنهان‌کاری فاصله بگیرید. لازم نیست بیماری را به همه‌ی فامیل بگویید، اما پنهان کردنش از خود فرد یا از تیم درمان کمکی نمی‌کند.
  • مراقب خودتان هم باشید. مراقب خسته نمی‌تواند مدت زیادی دوام بیاورد. مشاوره‌ی خانواده فضایی است که اعضای خانواده هم حرف بزنند و راه برخورد را یاد بگیرند.

اگر وضعیت بحرانی شد

اگر عزیزتان صدایی می‌شنود که به او دستور آسیب زدن می‌دهد، حرف از آسیب زدن به خود یا دیگری می‌زند یا اصلاً نمی‌شود آرامش کرد، منتظر نوبت عادی نمانید. اگر فکر آسیب زدن به خودتان یا اطرافیانتان را دارید، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ تماس بگیرید، یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستان بروید (اورژانس ۱۱۵).

از کجا شروع کنیم؟

اگر نشانه‌هایی که خواندید را در خودتان یا یکی از نزدیکانتان می‌بینید، قدم اول یک ارزیابی تخصصی است. در کلینیک نیک‌مایند در شهرک اکباتان، روانپزشک و روانشناس کنار هم کار می‌کنند و جلسه‌ها هم حضوری در کلینیک و هم آنلاین برگزار می‌شوند. کسی که نمی‌داند از کجا شروع کند، پیش‌مشاوره می‌گیرد و به متخصص مناسب ارجاع داده می‌شود.

اگر آماده‌اید، می‌توانید از صفحه‌ی رزرو جلسه وقت بگیرید. گاهی سخت‌ترین قسمت همین تماس اول است و بقیه‌ی مسیر با کمک تیم درمان روشن‌تر می‌شود.

سؤال‌های متداول

آیا اسکیزوفرنی ارثی است؟

زمینه‌ی ژنتیکی در اسکیزوفرنی نقش دارد و داشتن خویشاوند درجه‌یک مبتلا احتمال آن را بیشتر می‌کند. اما بیشتر کسانی که چنین سابقه‌ای دارند هرگز مبتلا نمی‌شوند، چون عوامل محیطی هم دخیل‌اند.

اسکیزوفرنی کاملاً خوب می‌شود؟

اسکیزوفرنی معمولاً بیماری طولانی‌مدت است، اما با درمان منظم بسیاری از افراد نشانه‌های کمتری دارند و به درس، کار و زندگی خانوادگی برمی‌گردند. نتیجه‌ی درمان برای هر کس متفاوت است.

اگر عزیزم قبول نکند که بیمار است چه کنم؟

این حالت در اسکیزوفرنی شایع است و بخشی از خود بیماری است. با او بحث نکنید؛ روی مشکلی که خودش قبول دارد، مثل بی‌خوابی یا نگرانی، تمرکز کنید و برای پیدا کردن راه مناسب با روانپزشک یا مشاور خانواده مشورت کنید.

آیا مصرف مواد می‌تواند باعث اسکیزوفرنی شود؟

مصرف بعضی مواد، به‌خصوص ماری‌جوانا در سنین نوجوانی و جوانی، با بیشتر شدن خطر روان‌پریشی در افراد مستعد ارتباط دارد. مصرف مواد همچنین می‌تواند نشانه‌ها را بدتر و درمان را سخت‌تر کند.

تحریریه کلینیک روانشناسی نیک‌مایندمطالب این بخش برای آگاهی عمومی است و جای جلسه‌ی ارزیابی با روانشناس یا روانپزشک را نمی‌گیرد